Tranh trừu tượng phong cảnh và tranh thư pháp: Các nghệ sĩ Trung Quốc thế kỷ 20 được nhìn nhận qua lăng kính của chủ nghĩa trừu tượng Mỹ (Phần 1)

Bài viết đặt nghệ thuật phương Đông và phương Tây trong thế đối chiếu, tập trung phân tích cách các nghệ sĩ Trung Quốc ở hải ngoại đã tiếp nhận và phản ứng với phong trào Biểu hiện Trừu tượng nổi lên trong thế kỉ XX. 

Chủ nghĩa Biểu hiện Trừu tượng, một trong những trào lưu có ảnh hưởng sâu rộng nhất của nghệ thuật thế kỉ XX, hình thành tại New York trong giai đoạn hậu Thế chiến II, thời điểm thành phố này vươn lên trở thành trung tâm nghệ thuật hiện đại toàn cầu. Dù bắt nguồn từ chủ nghĩa Hiện đại châu Âu, thế hệ nghệ sĩ tiên phong của chủ nghĩa Biểu hiện Trừu tượng, trong đó có nhiều nghệ sĩ nhập cư, đã phát triển mạnh mẽ trong bối cảnh văn hóa Mỹ hậu chiến.

Bằng cách đề cao chủ nghĩa cá nhân mang tính anh hùng và lối vẽ thể hiện màu sắc phóng kháng, Chủ nghĩa Biểu hiện Trừu tượng đã mang đến cho các họa sĩ thời hậu chiến cảm giác tái sinh và tự do sáng tạo, mở ra một chương mới cho nghệ thuật trừu tượng toàn cầu.

Là phong trào nghệ thuật đầu tiên của Mỹ đạt được vị thế quốc tế, Chủ nghĩa Biểu hiện Trừu tượng đã tạo ra các tác động toàn cầu sâu rộng. Tầm ảnh hưởng của trào lưu này lan tới Paris – trung tâm nghệ thuật quan trọng của châu Âu – nơi nhiều nghệ sĩ gốc Trung Quốc đã triển lãm và định cư sau những biến động chính trị tại quê hương. Thế hệ nghệ sĩ hải ngoại tiên phong này đã tiếp xúc với những quan niệm mới về nghệ thuật, chịu ảnh hưởng trực tiếp từ hội họa trừu tượng Mỹ. Trong khi các họa sĩ khác ở lại Trung Quốc vẽ tranh để phục vụ mục tiêu chính trị, cộng đồng nghệ sĩ gốc Trung hoạt động tại Paris lại hướng nội, sáng tác vì tự do cá nhân và biểu đạt nội tâm. Kết quả là sự ra đời của các tác phẩm trừu tượng và bán trừu tượng, kết hợp hài hòa giữa tư duy thẩm mỹ phương Đông và ngôn ngữ tạo hình phương Tây, góp phần định hình một diễn ngôn nghệ thuật xuyên văn hóa trong thế kỷ XX.

Sự trỗi dậy của thị trường nghệ thuật Trung Quốc đã đưa các tác phẩm của nhiều nghệ sĩ gốc Trung danh tiếng từng làm việc hoặc triển lãm tại Paris bao gồm Walasse Ting, Zao Wou-Ki, Chu Teh-Chun, Zhang Daqian và Hsiao Chin - vào tâm điểm chú ý của nghệ thuật toàn cầu. Mỗi họa sĩ đều phát triển cách tiếp cận trừu tượng riêng biệt, phản ánh sự đối thoại cá nhân với nghệ thuật hiện đại phương Tây và truyền thống thẩm mỹ Á Đông. Việc so sánh các tác phẩm của họ với tác phẩm của các nghệ sĩ người Mỹ không chỉ mang lại góc nhìn sâu sắc mà còn làm nổi bật những điểm tương đồng và khác biệt rõ nét, qua đó cho thấy tính đa dạng và chiều sâu của nghệ thuật trừu tượng xuyên văn hóa thể kỷ XX.

Zhang Daqian vẽ tranh ở Carmel, California, năm 1970.

Franz Kline & Walasse Ting

“Study for Cross Town” của Fran Kline (1910-1962) là một bản phác thảo trên giấy, được thực hiện nhằm làm mẫu cho một tác phẩm lớn hơn trên toan. Sự năng động, năng lượng mạnh mẽ của nét cọ cùng với việc sử dụng màu đen trong tác phẩm của Kline thường khiến người xem liên tưởng đến thư pháp Á Đông. Tuy nhiên, bản thân họa sĩ luôn khẳng định rằng nghệ thuật của ông có nguồn gốc khác biệt:"Thư pháp là chữ viết, còn tôi thì không viết." Bất chấp chính lời nói của nghệ sĩ, việc xem xét toàn bộ tác phẩm của Kline cho thấy ông có khuynh hướng tạo ra những hình thức gợi nhớ đến ký hiệu và biểu tượng.

Walasse Ting đang vẽ tranh trên mái nhà xưởng vẽ của mình ở New York.

Khi Walasse Ting (1929-2010) đến New York vào năm 1959 sau sáu năm sống tại Paris, ông bắt đầu sáng tác những tác phẩm khổ lớn mang tính biểu cảm như “Shooting Star”, được vẽ ngay trên mái xưởng vẽ của mình. Lấy cảm hứng từ những bức tranh trừu tượng trữ tình của các nghệ sĩ Pháp thuộc phong trào Nghệ thuật Phi hình thức (Art Informel), Ting đã thử nghiệm một phong cách hội họa “action painting” (trừu tượng hành động) mang nhiều điểm tương đồng với kỹ thuật của Kline. Các tác phẩm trong giai đoạn này của Ting đồng thời cũng là sự tiếp nối của truyền thống nghệ thuật Trung Hoa, với những hình thức phát triển từ chữ viết hoặc gợi nhắc đến thơ ca cổ điển.

Từ trái sang phải: SHOOTING STAR, Walasse Ting, dated 1959, 76.2 by 101.6 cm, oil on canvas © The Estate of Walasse Ting. STUDY FOR 'CROSS TOWN', Franz Kline, circa 1956, 21.6 by 27.9 cm, ink on paper © 2020 The Franz Kline Estate / Artists Rights Society (ARS), New York

Nguồn: Sotheby

Biên dịch & Biên soạn: Thu Thảo

Xem tiếp bài viết phần 2 tại đây