Mỹ thuật Việt Nam hiện đại - Thị trường của dòng tranh sinh ra từ thời kỳ thuộc địa

Quá khứ thuộc địa 

Trong bối cảnh thế giới hiện đại đang liên tục nhìn nhận lại quá khứ thuộc địa,  lên án sự bóc lột của các đế chế cũ và dùng làn sóng "tẩy chay" để hạ bệ những bức tượng vĩ nhân từng một thời vinh danh. Giữa làn sóng bài trừ ấy, có một dòng chảy nghệ thuật đặc biệt vẫn vươn mình sinh sôi và phát triển rực rỡ. Đó chính là tranh mỹ thuật hiện đại Việt Nam - một phong cách sinh ra trong thời kỳ Pháp thuộc nhưng lại mang sức sống vượt thời gian, sống động và vẫn đang phát triển mạnh mẽ trên thị trường quốc tế. 

“Thiếu nữ choàng khăn” (1938) © Lê Phổ

Mốc son lịch sử từ Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương 

Nền tảng của Mỹ thuật Đông Dương này bắt nguồn từ năm 1925 với sự ra đời của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương tại Hà Nội. Dưới tầm nhìn của họa sĩ Victor Tardieu và sự đồng hành của danh họa Nam Sơn, ngôi trường được định hướng không chỉ đào tạo thợ thủ công mỹ nghệ mà còn nhằm mục đích bồi dưỡng những "nghệ sĩ thực thụ". Họ được tự do tìm tòi cách làm nghệ thuật hội họa truyền thống bằng dấu ấn cá nhân của chính mình. 

Hiệu trưởng Victor Tardieu (hàng đầu, thứ 4, từ trái sang) cùng các thầy trò Trường Mỹ thuật Đông Dương năm 1926

Theo giới chuyên môn, giai đoạn hoàng kim của hội họa hiện đại Việt Nam kéo dài từ thời điểm đó cho đến năm 1945. Sức hút của các dòng tranh thời kì này nằm ở chỗ nó tạo ra một sự giao thoa hoàn hảo giữa sự tôn trọng các chất liệu và truyền thống địa phương nhưng lại kết hợp nhuần nhuyễn với kỹ thuật hội họa hàn lâm phương Tây (từ luật xa gần, giải phẫu đến xử lý ánh sáng).

Thị trường mỹ thuật Việt Nam hiện đại

Hiện nay, thị trường giao dịch của mỹ thuật hiện đại Việt Nam chủ yếu tập trung ở hai khu vực lớn là châu Âu và châu Á. 

Tại Pháp, các nhà đấu giá tên tuổi như Aguttes, Lynda Trouvé hay Sotheby's Paris đều đặn tổ chức các phiên đấu giá tranh. Khách hàng chính ở đây là những người Việt Nam đi tìm về cội nguồn, nhất là khi thị trường nội địa còn bị kìm hãm bởi sự biến động của đồng nội tệ. Đổi lại, Paris là nơi lưu giữ những tác phẩm quan trọng từ Triển lãm thuộc địa tại Paris năm 1931 hoặc do các nhà sưu tầm, cựu quan chức mang về từ thế kỷ trước.

Trái ngược với quy mô vừa và nhỏ ở châu Âu, Hồng Kông mới chính là "thánh địa" của những giao dịch triệu đô tại các sàn đấu giá Sotheby's và Christie's. Nơi đây không chỉ thu hút giới sưu tập siêu giàu Việt Nam mà còn lôi kéo dòng tiền của giới đầu tư từ Trung Quốc đại lục, Đài Loan và Indonesia, đẩy giá trị tác phẩm lên những kỷ lục chưa từng có.

Những cái tên đình đám 

Hai trong số những gương mặt dẫn đầu thị trường về giá trị tác phẩm hội họa hiện nay là họa sĩ Mai Trung Thứ (Mai Thu, 1906 - 1980) và họa sĩ Lê Phổ (1907 - 2001). Cả hai rời quê hương sang Paris định cư từ năm 1937, phần đời còn lại của họ là một nỗi nhớ nhà được chưng cất thành nghệ thuật. Trên những thớ lụa là hay toan vải, họ vẽ lại một Việt Nam nên thơ và đầy hoài niệm qua hình bóng thiếu nữ thướt tha, những góc đời thường tĩnh lặng đẹp đến nao lòng.

“Người phụ nữ đội nón lá bên sông” (1937) © Mai Trung Thứ

Thị trường đã chứng kiến sự bùng nổ mạnh mẽ trong khoảng hai năm trở lại đây. Nổi bật phải kể đến tác phẩm chân dung phụ nữ vẽ năm 1930 của họa sĩ Mai Trung Thứ, từng xuất hiện tại Triển lãm thuộc địa tại Paris (1931), đã được bán với giá kỷ lục 2,6 triệu euro tại Hồng Kông. Hay bức tranh lụa vẽ năm 1943 của ông cũng đạt hơn 500.000 euro.

“Chân dung cô Phương” (1930) © Mai Trung Thứ 

Tương tự, các tác phẩm của họa sĩ Lê Phổ cũng liên tục phá vỡ các mốc giá cũ. Bức tự họa "Chân dung tự họa trong rừng" (1930) đạt gần 884.000 euro tại Paris, trong khi kỷ lục cao nhất của ông thuộc về một bức tranh vẽ phụ nữ khỏa thân cỡ lớn vẽ năm 1931 được bán tại Christie's Hồng Kông với giá hơn 1,2 triệu euro. Những con số khổng lồ ấy không chỉ là ngẫu nhiên, mà được bảo chứng qua những bộ sưu tập tư nhân đình đám. Điển hình như bộ sưu tập của nhà sưu tập gốc Việt Tuấn Phạm đã mất tới 20 năm để dung dưỡng (với 32 tác phẩm), phiên đấu giá vào năm 2019 đã thu về tổng cộng hơn 6 triệu đô la, đồng thời lập nên 4 kỷ lục thế giới mới. 

“Chân dung tự họa trong rừng" (1930) © Lê Phổ 

Bộ sưu tập “The Tuan Pham Collection” tại San Diego

Thách thức và giá trị bền vững

Sự bùng nổ của thị trường đi kèm với một thực tế rằng lĩnh vực này cực kỳ nhạy cảm với vấn đề nguồn gốc, bởi số lượng tác phẩm giả mạo lưu thông trên thị trường không phải là nhỏ. Đáng tiếc là dù giá trị thương mại đã vươn lên tầm cao mới, di sản này vẫn thiếu vắng hiếu vắng những triển lãm bảo tàng tầm cỡ quốc tế để đứng ra bảo chứng và định vị đúng tầm vóc. Dẫu vậy, với sức hút bền bỉ từ sự giao thoa giữa kỹ thuật phương Tây và tinh thần Á Đông, mỹ thuật hiện đại Việt Nam vẫn đang giữ vững vị thế là một trong những phân khúc sôi động và đắt giá nhất của nghệ thuật khu vực.

Biên dịch: Nguyễn Thùy Linh

Nguồn: Vietnamese modern art: between Hong Kong and Paris the market for the school of painting that emerged from the colonial occupation is booming

***

Xem thêm các tác phẩm của họa sĩ Phan Cẩm Thượng tại Vanvi Gallery