Họa tiết Mây Đao Lửa: Biểu tượng và dấu ấn trong nghệ thuật truyền thống Việt Nam

Trong kho tàng di sản thủ công mỹ nghệ trang trí cổ truyền của người Việt, hệ thống hoa văn luôn mang trong mình những câu chuyện văn hóa sâu sắc. Nếu hoa sen tượng trưng cho sự thanh tịnh, tứ linh biểu thị cho uy quyền, thì họa tiết Mây Đao Lửa (hay còn gọi là đao mây, mây hóa đao) lại là một mô-típ mang năng lượng mạnh mẽ bậc nhất. Đây không chỉ là đường nét trang trí đơn thuần mà còn là minh chứng cho tư duy tạo hình sắc sảo, phóng khoáng và đậm đà bản sắc của người Việt.

Nguồn gốc và đặc điểm hình khối

Mây Đao Lửa là sự hòa quyện và cách điệu độc đáo giữa hai hình thái tưởng chừng đối lập trong tự nhiên như những dải mây uốn lượn mềm mại và sức mạnh bùng cháy của ngọn lửa hoặc sự sắc bén của lưỡi đao, lưỡi mác.

Họa tiết Mây Đao Lửa. Ảnh: Tạp chí Khoa học: Kiến trúc - Xây dựng 

Khác với các mô-típ mây mang tính đăng đối, hiền hòa thường thấy ở nhiều nền văn hóa đồng văn, Mây Đao Lửa Việt Nam có cấu trúc vươn cao, phần đầu và mũi cụm mây được vuốt nhọn, bẻ góc dứt khoát hướng lên trên. Các lớp đao mác cuộn xoắn vào nhau tạo thành một khối năng lượng chuyển động không ngừng.

Hoa văn mây trang trí của Trung Quốc thế kỷ 18. Ảnh: MET Museum

Một số biến thể linh hoạt của nhóm họa tiết Mây Đao Lửa. Ảnh: Tạp chí Khoa học: Kiến trúc - Xây dựng 

Mô-típ này xuất hiện từ sớm nhưng đạt đến độ chín muồi, rực rỡ và tinh xảo nhất trong giai đoạn thời Lê sơ qua đến thời Lê Trung hưng (thế kỷ 16 - 17), đặc biệt nở rộ trong nghệ thuật điêu khắc gỗ tại các ngôi đình làng ở đồng bằng Bắc Bộ. Sang đến thời Nguyễn, họa tiết này tiếp tục được kế thừa, biến hóa uyển chuyển hơn trong hệ thống kiến trúc cung đình, lăng tẩm và đồ tế tự, được nuôi dưỡng từ kỹ thuật đắp nổi khảm sành sứ truyền thống của nghệ nhân xứ Huế. 

Hoa văn Mây Đao Lửa thuộc quần thể di tích Lam Kinh (thời Lê Sơ, thế kỷ XV). Ảnh: Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch

Hoa văn Mây Đao Lửa tại lăng Hoàng đế Thiệu Trị được biến đổi theo kiến trúc thời Nguyễn. 

Không gian và ứng dụng trong kiến trúc cổ

Trong kiến trúc và nghệ thuật điêu khắc gỗ truyền thống, Mây Đao Lửa hiếm khi đứng độc lập một mình mà đóng vai trò là "lớp không gian phụ trợ" để tôn vinh chủ thể chính. Trên các bức chạm trổ rồng, phượng, nghê tại các đình, chùa hay cung điện, Mây Đao Lửa thường quấn quanh thân, mọc ra từ các khớp chân, vây lưng hoặc bốc lên từ đỉnh đầu. Nó đóng vai trò như lớp hào quang thần thánh, làm nổi bật tốc độ chuyển động siêu nhiên và uy lực dũng mãnh của linh vật.

Bức chạm Tiên nữ cưỡi rồng ở đình Phú Xuyên. Ảnh: Tạp chí Khoa học: Kiến trúc - Xây dựng 

Tại các góc đao mái đình, chùa hoặc trên những cánh cửa bức bàn cổ kính, cho đến các bức đại tự, cửa võng, hoành phi, các dải đao mây được đắp nổi hoặc chạm lộng khéo léo. Chúng giúp xóa đi cảm giác nặng nề của vật liệu gỗ, đá, đồng thời tạo hiệu ứng thị giác vươn cao, thoáng đạt và uy nghiêm cho toàn bộ công trình. 

Hai cánh cửa chạm rồng của chùa Keo là kiệt tác chạm khắc gỗ thế kỉ 17, được coi là bộ cửa đẹp nhất trong số các cánh cửa kiến trúc cổ Việt Nam. (Ảnh: Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam) 

Dấu ấn bản địa - giá trị và thẩm mỹ của người Việt 

Thay vì sao chép rập khuôn các nguyên tắc trang trí đối xứng nghiêm ngặt từ bên ngoài, Mây Đao Lửa phản ánh rõ nét tâm thức, nhân sinh quan và thế giới quan của người Việt qua nhiều tầng ý nghĩa. 

Trước hết, người Việt sống gắn liền với nền văn minh lúa nước, nơi mây trời, mưa gió, sấm chớp và sức nóng của mặt trời quyết định mùa màng. Hình tượng mây quyện với lửa và sấm chớp chính là sự tôn vinh năng lượng tự nhiên tối thượng, gửi gắm khát vọng cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và sự sinh sôi nảy nở mạnh mẽ. 

Kiến trúc gỗ đình Chu Quyến. Ảnh: Báo điện tử Đảng Cộng Sản Việt Nam

Bên cạnh đó, loại hình này còn là minh chứng cho mỹ thuật của sự khoáng đạt, không câu nệ khuôn sáo. Dấu ấn của người thợ thủ công mỹ nghệ Việt Nam xưa nằm ở sự linh hoạt trong tư duy tạo hình. Các nét đao lửa không bị gò bó trong một tỷ lệ cứng nhắc mà được điều chỉnh uyển chuyển theo không gian chạm khắc trên thớ gỗ và khối đá, tạo nên sự mộc mạc nhưng đầy uy lực.

Bên trái: Chi tiết trong ấn phẩm của họa sĩ Tất Sỹ, lấy cảm hứng từ họa tiết Mây Đao Lửa. Bên phải: Họa tiết Mây Đao Lửa trong các công trình kiến trúc cổ. Ảnh (bên phải): Vietales

Cuối cùng, những đường nét vuốt nhọn hướng thẳng lên trên còn là biểu tượng của khí phách và tinh thần vươn lên, không chỉ biểu thị cho uy quyền tôn nghiêm mà còn là ẩn dụ cho ý chí kiên cường, tinh thần hướng thượng, vượt lên nghịch cảnh của cộng đồng cư dân vùng sông nước. 

Trên các xà, ván nong, cửa võng đều chạm trổ hoa văn rồng, phượng. Ảnh: Báo điện tử Đảng Cộng Sản Việt Nam

Giá trị của họa tiết Mây Đao Lửa trong đời sống và thiết kế đương đại

Ngày nay, khi các nhà thiết kế, họa sĩ và những người làm sáng tạo trẻ tại Việt Nam tìm về cội nguồn văn hóa để tìm kiếm chất liệu bản địa, Mây Đao Lửa trở thành một nguồn cảm hứng vô giá trong thiết kế trang trí nội thất và hội họa. 

Ứng dụng họa tiết Mây Đao Lửa trong thiết kế bao bì BST “BÍNH TẦM HI - HÍ BÌNH TÂM”. Ảnh: Tinh Tầm 

Từ các ấn phẩm đồ họa lịch sử, thiết kế nhận diện thương hiệu mang hồn cốt Việt, cho đến các không gian kiến trúc - nội thất hiện đại, mô-típ này mang đến một "chữ ký thị giác" vô cùng mạnh mẽ. Việc ứng dụng Mây Đao Lửa đúng cách không chỉ giúp tôn vinh giá trị mỹ thuật cổ truyền mà còn thổi hồn dân tộc vào các sản phẩm đương đại một cách tinh tế, sâu sắc.

Biên soạn: Nguyễn Thùy Linh

***

Xem thêm các tác phẩm của điêu khắc đương đại Việt Nam tại Vanvi Gallery