Kerry James Marshall: Sắc màu, Tự do và Cái chết của một bậc thầy nước Mỹ tại Paris

Băng qua Đại Tây Dương

Màu sắc. Tự do. Cái chết. Ba từ khóa này chính là cánh cửa dẫn vào thế giới nghệ thuật của Kerry James Marshall (sinh năm 1955), một trong các hoạ sĩ nổi tiếng vĩ đại nhất nước Mỹ hiện tại, thế nhưng lại khá xa lạ tại Pháp. Cho đến nay, công chúng Pháp mới chỉ được chiêm ngưỡng một số ít tác phẩm hội hoạ của ông, đáng chú ý nhất là trong Bộ sưu tập Pinault. Cuối cùng, Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại Paris (Musée d’Art Moderne de Paris) cũng đã tổ chức một triển lãm hồi cố dành riêng cho ông, kéo dài đến ngày 24 tháng 1.

Tác phẩm không tựa đề của Kerry James Marshall (2008). 

Thế nhưng bên kia bờ Đại Tây Dương, KJM - biệt danh mà giới trong nghề vẫn gọi ông - lại là một tên tuổi lừng lẫy, một trong những nhân vật trung tâm của phong trào ý thức cộng đồng Da đen và nền nghệ thuật hội hoạ đương đại. Chẳng hạn, nghệ sĩ Arthur Jafa vẫn thường xuyên nhắc đến Marshall như một người bạn tri kỷ và là một nguồn cảm hứng lớn.

Trước hết, ông là một người kể chuyện. Để xây dựng nên những câu chuyện xoay quanh trải nghiệm của người Mỹ gốc Phi, Marshall khéo léo vận dụng vô số họa tiết, hình khối và sự tương phản màu sắc, thường trên những bức tranh nghệ thuật khổ rất lớn. 

Phiên bản triển lãm nghệ thuật tại London diễn ra vào mùa thu năm ngoái tại Học viện Hoàng gia (Royal Academy) được đặt trong một không gian gợi liên tưởng đến một hộp kẹo nhiều màu sắc. Còn tại Paris, dưới những đường cong uốn lượn của tòa nhà mang kiến trúc Art Deco, hiệu ứng thị giác lại hoàn toàn khác biệt. 70 tác phẩm như đang thực sự bùng nổ trên nền tường trắng tinh của không gian bảo tàng. 

Màu sắc

"Slow Dance" (1992 - 1993) 

Đối với Marshall, màu sắc khởi nguồn từ màu đen.

Ông không vẽ nhân vật của mình bằng tông nâu thông thường, mà dùng một dải các sắc đen cực đậm để khắc họa những người mà ta gọi là "người da đen", dẫu rằng sắc da thực tế hiếm khi nào đen tuyền như mực. Thậm chí có lúc, ông biến các nhân vật của mình thành những bóng đen đúng nghĩa.

Triển lãm được sắp xếp theo trình tự thời gian, mở màn bằng loạt tác phẩm từ thập niên 1980 mang tên “Invisible Man” (Người vô hình). Marshall lấy cảm hứng từ cuốn tiểu thuyết cùng tên năm 1952 của Ralph Ellison (bản dịch tiếng Pháp có tựa khá lạ là "Homme invisible, pour qui chantes-tu?" (Hỡi người vô hình, anh ca hát vì ai?). Ellison kể về một người đàn ông mà xã hội cố tình phớt lờ, không muốn nhìn thấy, đó chính là nước Mỹ thời kỳ phân biệt chủng tộc. 

Trong tranh vẽ của Marshall, một màu đen kín kẽ bị phá vỡ ở phần trên bởi một nụ cười rộng để lộ hàm răng trắng, cùng hai con mắt cũng trắng không kém. Ông lặp lại thủ pháp này trong “Black Painting” (2003), nơi bóng hình của một cặp đôi người Da đen đang nằm trên giường chỉ ẩn hiện mờ ảo giữa một khoảng đơn sắc tối thẫm.

Đời sống thường nhật

"Voyager" (1992) 

Tuy nhiên, chỉ một thời gian ngắn sau, màu sắc bắt đầu bùng nổ và hiện diện khắp nơi trong những bức tranh khổ lớn của ông về lịch sử đương đại.

Về đề tài, Marshall thường quay về với thứ mà vào thế kỷ 18 người ta gọi là "tranh sinh hoạt" (scènes de genre): khắc họa đời sống bình dị, tập trung vào cộng đồng người Mỹ gốc Phi. Giới phê bình thường gán cho Marshall nhãn hiệu "họa sĩ vẽ tranh lịch sử". Dù vậy, những tác phẩm lay động lòng người nhất, lại bắt nguồn từ chính nhịp sống đời thường. Bên cạnh đó, ông còn chịu ảnh hưởng từ Diego Rivera, đặc biệt là niềm yêu thích với những khổ tranh cực lớn.

KJM am hiểu lịch sử nghệ thuật một cách sâu sắc. Ngay từ năm 1994, ông đã tuyên bố: "Tôi luôn muốn trở thành một họa sĩ vẽ tranh lịch sử ở tầm vóc lớn, giống như Giotto hay Géricault."

Trong số các tác phẩm hội hoạ được chọn trưng bày có nhiều kiệt tác, tiêu biểu là bức “Past Times”, vẽ năm 1997.

Past Times

"Past Times" (1997) 

Đây chính là nơi tinh thần tự do của Marshall được thể hiện rõ nét nhất. Ông luôn giữ khoảng cách với các trào lưu thời thượng. Vào thời điểm mà nhiều nghệ sĩ khác vẫn đang mải mê lý giải cấu trúc lối vẽ tranh truyền thống, Marshall lại quay về tái định nghĩa các chuẩn mực cổ điển bằng một kỹ thuật tạo hình siêu việt.

Trong “Past Times”, ông loại bỏ đi yếu tố bi kịch vốn thường gắn liền với các câu chuyện về đời sống người Mỹ gốc Phi, thay vào đó là khắc họa những khoảnh khắc thư giãn: dã ngoại, chơi croquet, trượt nước. Qua đó, ông tôn vinh sự tự do của một cộng đồng vốn từ lâu đã bị tước đoạt quyền ấy và có thể xem đây là một tuyên ngôn nghệ thuật của ông.

Bố cục bức tranh sôi động và tràn đầy sức sống, với vô số nhân vật Da đen được bao quanh bởi hàng loạt họa tiết: hoa vàng, khăn trải bàn caro đỏ trắng, cỏ xanh, nước xanh.

Tác phẩm này từng được so sánh với bức tranh nổi tiếng “Chiều Chủ Nhật Trên Đảo La Grande Jatte” của Georges Seurat - một tác phẩm hiện đang được lưu giữ tại Viện Nghệ thuật Chicago, cũng chính là thành phố mà Marshall đã sinh sống và gắn bó suốt nhiều năm.

Thành công về mặt thương mại

"School of Beauty, School of Culture" (2012) 

Đây là một trong những cách mà KJM "viết lại lịch sử": ông đưa các nhân vật người Mỹ gốc Phi trở lại vào dòng chảy lịch sử hội họa - nơi mà trước đó họ hầu như bị gạt ra ngoài lề.

Vào năm 2018, “Past Times” cũng trở thành một trong những biểu tượng cho sự bùng nổ thương mại của văn hóa Mỹ gốc Phi. Bức tranh được rapper khi đó được biết đến với nghệ danh Puff Daddy mua lại với mức giá kỷ lục 17,9 triệu euro. Bức tranh đã được đưa sang Paris để trưng bày, nhưng quyền sở hữu hiện tại của nó vẫn chưa rõ ràng, trong khi nam ca sĩ này hiện đang ngồi tù.

Tựa đề tác phẩm

Nói rộng ra, lớp nghĩa trong tranh Marshall thường phức tạp hệt như một câu đố và tựa đề chính là manh mối quan trọng để giải mã.

"Watts 1963" (1995) 

Trong tác phẩm “Watts 1963” (1995), trải dài 3,4 mét, Marshall khắc họa niềm hạnh phúc êm đềm của một cặp đôi trẻ trong một công viên ở Los Angeles với hàng cọ, thảm cỏ, những đóa hoa nhỏ. Thế nhưng, vào giữa thập niên 1960, Watts lại chính là nơi từng xảy ra xung đột bạo lực dữ dội giữa cộng đồng người Da đen và cảnh sát.

Cậu thiếu niên Kerry khi ấy vừa mới cùng gia đình chuyển đến vùng đất này. Những biến cố đó đã khắc sâu vào tâm trí ông, và bức tranh chính là một cách để ông hoài niệm, để ám chỉ về thời kỳ ấy.

Vùng cấm địa

Kerry James Marshall là một nghệ sĩ tự do thực thụ bởi ông chưa bao giờ ngần ngại đề cập đến những chủ đề cấm kỵ.

“Six for One” (2024)

Nổi bật trong các tác phẩm gần đây tại triển lãm là bức “Six for One” (2024). Tựa đề bắt nguồn từ một câu ghi chép trong sổ tay của một tay buôn nô lệ: "Họ từng đổi mười hai người đàn ông lấy một con ngựa. Giờ thì họ chỉ muốn đổi sáu người thôi."

Thế nhưng bức tranh lại không hề có bất kỳ cảnh bạo lực trực diện nào. Trung tâm bức tranh là một con ngựa, xung quanh là những người phụ nữ châu Phi đang say sưa nhảy múa.

Như nhà sử học nghệ thuật Darby English lý giải trong catalogue triển lãm,  bức tranh còn ngầm ám chỉ đến một sự thật rằng chính người châu Phi cũng từng bán đứng người châu Phi khác. Marshall mô tả đây là cách để ông đưa ra "một góc nhìn chân thực hơn về những gì con người sẵn sàng làm với nhau chỉ để có được thứ mình muốn."

Cái chết

Thế giới nghệ thuật của Marshall luôn bị ám ảnh bởi cái chết.

Cái chết ấy thường mang tính bạo lực, là người bạn đồng hành thường trực của cộng đồng của ông. Thế nhưng nó chưa bao giờ hiện lên một cách trần trụi hay đẫm máu theo kiểu baroque cực đoan.

"Souvenir I" (1997) 

Một loạt tranh đáng chú ý từ năm 1998 đã khai thác trực diện chủ đề này.  Trong bốn tác phẩm mang chung tựa đề “Souvenir I”, KJM lấy cảm hứng từ cách bài trí nhà cửa của những phụ nữ lớn tuổi, cụ thể hơn là từ chính ngôi nhà của mẹ vợ ông.

Ngay giữa phòng khách, họ lập nên một góc trang nghiêm tựa bàn thờ để tưởng nhớ những nạn nhân của bạo lực, trong đó có cả Martin Luther King Jr. Những bức ảnh, những chiếc đĩa lưu niệm được trân trọng nâng niu và tôn kính

Bức tranh toàn cảnh

"De Style" (1993) 

Marshall khéo léo làm dịu đi không gian nặng nề ấy bằng cách trang trí những tác phẩm hoành tráng của mình theo phong cách thiệp chúc mừng cổ điển, điểm xuyết những đường nhũ vàng óng ánh. Nghệ sĩ chia sẻ: "Nếu bạn làm mọi thứ quá trực diện, sẽ chẳng ai chịu suy nghĩ nữa. Người ta chỉ phản ứng theo cảm tính trước những gì họ cho là sang chấn. Tôi quan tâm hơn đến việc khán giả sẽ suy ngẫm thế nào về một bức tranh toàn cảnh.”

Kerry James Marshall đã thành công trong việc xây dựng nên một sự nghiệp mang đậm giá trị thẩm mỹ lẫn chính trị. Đó là một thành tựu hiếm có.

Biên dịch: Nguyễn Thùy Linh

Nguồn: Kerry James Marshall: Color, freedom, death: an American master in Paris

***

Xem thêm các tác phẩm của họa sĩ đương đại Việt Nam tại Vanvi Gallery