Théodore Géricault: Bi kịch dưới con mắt người nghệ sĩ

Trong lịch sử nghệ thuật hội họa phương Tây, có những tác phẩm không chỉ được nhớ đến vì giá trị thẩm mỹ, mà còn bởi chúng có sức nặng đủ để trở thành chứng tích của một thời đại. The Raft of the Medusa của Théodore Géricault là một trong số đó – một bức tranh không đơn thuần tái hiện một thảm họa hàng hải, mà phơi bày bản chất mong manh của con người khi bị đẩy đến ranh giới giữa sự sống và cái chết. Với Géricault, bi kịch không còn là một câu chuyện sử thi xa xưa, mà là hiện thực đẫm máu của chính thời đại ông đang sinh sống. 

Khi hiện thực thay thế những huyền thoại 

Ba năm trước khi The Raft of the Medusa ra đời, ngoài khơi Tây Phi đã xảy ra một thảm kịch gây chấn động nước Pháp. Năm 1816, chiếc chiến hạm Méduse trên hành trình tới Senegal đã bị mắc cạn ngoài khơi do sự bất tài của vị thuyền trưởng – được bổ nhiệm nhờ đặc quyền chính trị thay vì năng lực thực sự. Trong lúc giới quan chức cấp cao được ưu tiên lên thuyền cứu sinh, khoảng 150 người còn lại (bao gồm binh lính, thủy thủ và dân thuộc địa) đã bị dồn lên một chiếc bè tạm bợ ghép từ cột buồm con tàu. Không lâu sau, chiếc bè bị cắt dây neo và bị bỏ mặc giữa biển khơi. Sau gần hai tuần trôi dạt trong đói khát và tuyệt vọng, chỉ 15 người được cứu sống, và cuối cùng chỉ 10 người sống sót để kể lại những điều kinh hoàng đã diễn ra trên chiếc bè ấy.

Nếu các họa sĩ Tân Cổ điển thường tìm cảm hứng từ thần thoại hay lịch sử Hy Lạp để khắc họa lý tưởng anh hùng, thì Géricault lại quay về phía hiện thực, cho dù nó trần trụi đến nhường nào. Điều này khiến The Raft of the Medusa trở thành một bức tranh đã khiến công chúng chấn động khi được trưng bày tại tại Salon de Paris năm 1819. Công chúng không được nhìn thấy các vị thần hay một chiến thắng vẻ vang được lưu danh trong sổ sách. Thay vào đó, trước mắt họ là một mặt biển vô tận, với những con người cố gắng sống sót bên cạnh các thân xác đã mục rữa.

Bố cục của sự sống và cái chết 

Điều khiến The Raft of the Medusa trở nên dữ dội và kinh điển đến vậy không chỉ nằm ở bối cảnh lịch sử của nó, mà còn ở cách Géricault dàn dựng toàn bộ khung tranh như một sân khấu của sự sống và cái chết. Ánh mắt người xem trước tiên bị hút vào phần dưới bên trái, nơi những xác người nằm chồng lên nhau, nặng trĩu và gần như trượt khỏi mép bè để rơi xuống biển. Từ khối thân thể đổ gục ấy, bố cục dần chuyển động theo một đường chéo mạnh hướng lên phía bên phải, nơi những người còn sống gắng gượng vươn người, giơ tay và dồn chút sức lực cuối cùng để phát tín hiệu cầu cứu. Trên đỉnh của cấu trúc hình kim tự tháp ấy, một người đàn ông da màu phất cao mảnh vải đỏ trắng về phía con tàu chỉ hiện lên như một chấm nhỏ ở đường chân trời. Chính cách sắp đặt này đã tạo nên sức nặng cho toàn bộ tác phẩm: phía dưới là những thân xác đã bị cái chết nuốt chửng, phía trên là nỗ lực bấu víu tuyệt vọng vào một hy vọng mỏng manh đến mức gần như có thể biến mất bất cứ lúc nào. Qua những lớp màu sơn dầu dày, hòa cùng tương phản sáng tối mạnh, Géricault càng đẩy cảm giác hỗn loạn và ngột ngạt trong tranh lên đến cực điểm.

Hơn nữa, lý do khiến The Raft of the Medusa khó rời mắt nằm ở việc bố cục của tranh được Géricault đặc tả vô cùng chao đảo và chân thực. Cái chết ở đây mang một trọng lượng hữu hình, kéo những cơ thể đổ sụp xuống mặt bè như thể bị biển nuốt chửng từng chút một. Trong khi đó, những cánh tay vươn lên, các khối cơ căng cứng và những thân người chồng lấn lên nhau lại đẩy ánh nhìn theo chiều ngược lại, hướng về nỗ lực sinh tồn cuối cùng. Người xem vì thế khó có thể đứng ngoài. Khi đứng trước Raft of the Medusa, ta dễ dàng bị cuốn thẳng vào chiếc bè, mắc kẹt giữa biển cùng các nhân vật.

Quan điểm về chủng tộc và xã hội lạm quyền 

Một trong những chi tiết giàu ý nghĩa nhất của bức tranh là việc Géricault đặt một người đàn ông da màu trên đỉnh của bố cục (nhân vật cầm mảnh vải màu đỏ). Trong bối cảnh đầu thế kỷ 19, đây là một lựa chọn vô cùng táo bạo. Nhân vật này không bị đẩy xuống rìa như một hình tượng phụ họa mà trở thành tâm điểm thị giác của toàn tác phẩm. Nhiều nhà nghiên cứu xem đây là dấu hiệu cho thấy lập trường chống chế độ nô lệ và sự đồng cảm của Géricault với những con người bị gạt ra ngoài lề xã hội. 

Ở một cấp độ rộng hơn, The Raft of the Medusa là một tuyên ngôn chính trị. Chiếc bè trở thành ẩn dụ cho cả xã hội Pháp hậu Napoleon – một xã hội đầy bất bình đẳng, nơi tầng lớp quyền lực bảo toàn sự sống của mình bằng cách bỏ mặc kẻ yếu. 

Nhà sử học Jules Michelet đã từng nhận xét: “Toàn bộ xã hội của chúng ta đều đang ở trên chiếc bè Medusa.” (“Our whole society is aboard the raft of the Medusa”). Câu nói ấy giải thích vì sao bức tranh vẫn còn sức cộng hưởng đến tận xã hội ngày nay.

Hy vọng đường chân trời 

Nhìn từ hiện tại, điều khiến Géricault trở nên khác biệt là ông không trao cho khán giả một cái kết đẹp. Con tàu cứu hộ xuất hiện rất nhỏ ở đường chân trời, gần như biến mất giữa mây biển. Ta không chắc liệu những con người trên bè có thực sự được cứu hay không. Hy vọng trong tranh mong manh, xa vời, và luôn có nguy cơ biến mất.

Có lẽ đó là điều làm The Raft of the Medusa vượt xa một bức tranh thuật lại lịch sử. Nó buộc chúng ta đối diện với một câu hỏi, rằng: 

Khi bị đẩy đến giới hạn sinh tồn, con người còn giữ được bao nhiêu nhân tính?

Dưới con mắt của Théodore Géricault, bi kịch không phải khoảnh khắc cái chết xảy ra. Bi kịch thực sự là lúc con người vẫn còn sống, vẫn còn hy vọng, nhưng đã bắt đầu nhìn thấy sự sụp đổ của mọi trật tự từng nâng đỡ họ. Và chính trong khoảnh khắc mong manh ấy, nghệ thuật của ông đã chạm tới điều phổ quát nhất: nỗi sợ, khát vọng sống, và bản năng tuyệt vọng của con người trước vực thẳm.

***

Tác giả: Gia Phương

Nguồn: Smart History, Britannica, Artiste de Paris