Tranh trừu tượng phong cảnh và tranh thư pháp: Các nghệ sĩ Trung Quốc thế kỷ 20 được nhìn nhận qua lăng kính của chủ nghĩa trừu tượng Mỹ (Phần 2)

Philip Guston & Zao Wou-ki

“The Visit” của Philip Guston (1913-1980) được sáng tác vào năm 1955, khi họa sĩ đang say mê thử nghiệm nét cọ thô ráp và kết cấu bề mặt mà chất liệu sơn dầu cho phép. Thông qua việc vẽ nên những hình thức ngẫu hứng, khó nhận diện, Gusto tạo ra các hình ảnh nhấn mạnh sự tự do sáng tạo của mình, đồng thời đặt ra những câu hỏi về bản chất của nghệ thuật và quá trình sáng tạo. Khuynh hướng triết học trong nghệ thuật của Gusto có sự tương đồng với hình tượng nghệ sĩ-học giả vốn nổi bật trong truyền thống nghệ thuật Trung Hoa, nơi thực hành nghệ thuật gắn liền với suy tư trí tuệ và chiêm nghiệm nội tâm.

Zao Wou-Ki (1920-2013) đã vẽ bức tranh sơn dầu trên toan Untitled (1958) sau khi gặp gỡ Philip Guston và nhiều nghệ sĩ người Mỹ khác trong chuyến thăm Hoa Kỳ kéo dài bốn tháng vào năm 1957. Sống tại Paris từ năm 1948, Zao đặc biệt quan tâm đến nghệ thuật phương Tây và từng chia sẻ: “Cézanne đã giúp tôi tìm lại chính mình, để một lần nữa trở thành một họa sĩ Trung Hoa.” Được lấp đầy bởi những ký hiệu và hình vẽ bán trừu tượng giống với các chữ Hán cổ, tác phẩm Untitled thể hiện sự tương tác giữa các hình thức ngẫu hứng và không gian trừu tượng. Bố cục trong tác phẩm có điểm tương đồng rõ rệt với The Visit của Guston cho thấy một cuộc đối thoại thị giác giữa hai nghệ sĩ trong bối cảnh nghệ thuật trừu tượng hậu chiến.

Từ trái qua phải: UNTITLED, Zao Wou-Ki, 1958, 81 X 75 cm, oil on canvas, © Zao Wou-Ki Foundation. THE VISIT, Philip Guston, 1955, 173.7 X 149.2 cm, oil on canvas.

Mark Rothko & Chu Teh-Chun    

Bức tranh sơn dầu trên giấy Untitled (1968) của Mark Rothko (1903-1970) thể hiện những mảng màu lơ lửng, trôi nổi trong một không gian huyền ảo. Quan tâm đến việc biểu đạt những cảm xúc nhân sinh sâu sắc như “bi kịch, xuất thần, diệt vong,…”, Rothko cho rằng những người xem chỉ chú ý đến mối quan hệ màu sắc trong tranh của ông đã bỏ lỡ điểm mấu chốt. Không gian thị giác trong hội họa của Rothko phản ánh sự quan tâm của ông đến ý niệm về tiềm thức – sở hữu sắc thái tinh tế của bầu không khí và ánh sáng, được tạo dựng mà không cần đến phối cảnh. Đặc điểm này cho thấy sự tương đồng đáng chú ý với tranh phong cảnh truyền thống Trung Quốc.

Chu Teh-Chun trong xưởng vẽ của mình. Hình ảnh trích từ catalogue triển lãm Chu Teh-Chun, Bảo tàng Nghệ thuật Thượng Hải.

Chu Teh Chun (1920-2014), từng là bạn cùng lớp với Zao Wou-Ki tại Học viện Mỹ thuật Hàng Châu, đến Paris năm 1955 và sống trọn quãng đời còn lại tại thành phố này. Lấy cảm hứng từ tranh của Wassily Kandinsky, ông đã phát triển một sự nghiệp hội họa trừu tượng dung hòa tinh thần phương Đông và phương Tây. Theo như Chu chia sẻ: “Với mối quan hệ màu sắc của phương Tây và những đường nét trừu tượng của thư pháp, tôi hy vọng có thể định hình một phong cách hội họa trừu tượng mới.” Tác phẩm sơn dầu trên toan No.144 (1963) của Chu Teh Chun chứa đựng và thể hiện năng lượng của nó theo cách tỏa ra những rung động giàu chất thơ và cảm xúc, thể hiện rõ khả năng kết hợp giữa cấu trúc trừu tượng hiện đại và chiều sâu tinh thần Á Đông.

Từ trái qua phải: NO. 144, Chu Teh-Chun, 1963, oil on canvas, 147 X 97.5 cm, © Fondation Chu Teh-Chun. UNTITLED, Mark Rothko, 1968, acrylic on paper mounted on canvas,

Helen Frankenthaler & Zhang Daqian

Vào mùa thu năm 1952, Helen Frankenthaler (1928-2011) đã thực hiện bức tranh “ngấm màu” (soak-stain) đầu tiên của mình trên toan chưa lót. Tác phẩm Winter Shore được vẽ ba thập niên sau đó, cho thấy cách bà tiếp tục khải thác dòng chảy của sơn, được tạt và phủ thành những lớp loang, nhằm gợi lên những phong cách trừu tượng giàu cảm xúc và không gian.

Zhang Daqian (1899–1983) được xem là đại diện tiêu biểu của một truyền thống dài lâu trong hội họa Trung Quốc, đồng thời là người đã tiếp xúc sâu rộng với chủ nghĩa Hiện đại của Mỹ và châu Âu thông qua những chuyến du lịch vòng quanh thế giới của mình. Các tác phẩm thủy mặc vẩy mực nổi bật của ông, với những mảng mực và màu vẽ lan rộng, được xen kẽ với các đặc điểm và cấu trúc phong cảnh, đã mở rộng ranh giới của hội họa truyền thống. Bức tranh mực Rumbling Thunder Over City Gate (1966) cho thấy Zhang Daqian có sự tương đồng rõ nét với Helen Frankenthaler trong việc khai thác sức biểu đạt của màu sắc và sự uyển chuyển trong việc gợi tả khí quyển và hiện tượng thời tiết, tạo nên một không gian trừu tượng vừa mãnh liệt vừa giàu chất thơ.

Từ trên xuống dưới: NO. 144, Chu Teh-Chun, 1963, oil on canvas, 147 X 97.5 cm, © Fondation Chu Teh-Chun. UNTITLED, Mark Rothko, 1968, acrylic on paper mounted on canvas

Kenneth Noland & Hsiao Chin

Kenneth Noland (1924-2010) được xem là một nhân vật chủ chốt trong phong trào Hội họa Trường màu, kế thừa trường phái Chủ nghĩa Biểu hiện Trừu tượng. Phong cách này được nhà phê bình nghệ thuật Clement Greenberg mô tả là “Trừu tượng Hậu Hội họa” (Post-Painterly Abstraction) đồng thời cũng là tên của một triển lãm quan trọng năm 1964, nơi trưng bày các tác phẩm của Noland. Bức Dry Choice (1965) acrylic trên toan thể hiện cấu trúc chữ V gồm bốn màu, phản ứng với hướng chéo của bức tranh. Cùng với các họa sĩ trường màu khác trong thập niên 1960, Noland đã tìm ra những cách kết hợp hình học và màu sắc để tạo ra những sự hài hòa và cấu trúc thị giác độc đáo, mang đậm dấu ấn cá nhân.

Sau khi sống và làm việc tại Đài Loan trong phần lớn những năm 1950, họa sĩ kiêm nhà hoạt động Hsiao Chin (sinh năm 1935) định cư tại Milan vào năm 1959. Tại đây, ông sáng lập Movimento Punto, một phong trào nghệ thuật quan trọng đề cao sự chiêm nghiệm tĩnh lặng và trải nghiệm nội tâm. Tác phẩm “La Forza Della Meditazione” (Sức mạnh của Thiền định) với bố cục hình học đối xứng, táo bạo cho thấy sự tương đồng về phong cách với các tác phẩm thời kỳ đầu của Kenneth Noland và Frank Stella, đồng thời gợi mở ý niệm về ý thức Phật giáo. Từ năm 1966, Hsiao Chin dành thời gian sống tại New York, nơi ông kết giao với nhiều nghệ sĩ hàng đầu của Mỹ và tiếp tục phát triển hình ảnh của mình. Trong giai đoạn này, ông đã kết hợp truyền thống hội họa thủy mặc Trung Quốc với những phát triển quan trọng học hỏi từ trường phái trừu tượng hiện đại của châu Âu và Mỹ, tạo nên một phong cách mang tính giao thoa Đông – Tây rõ nét.

Từ trái sang phải: DRY CHOICE, Kenneth Noland, 1965, acrylic on canvas, 215.9 by 215.9 cm. LA FORZA DELLA MEDITAZIONE, Hsiao Chin, 1964, acrylic on canvas, 160 by 130 cm.

Một hiện tượng quốc tế

Trong nửa sau thế kỷ XX, trường phái trừu tượng đã mang đến cho các nghệ sĩ đến từ Hoa Kỳ, châu Âu và Trung Quốc một cơ hội để tìm thấy tiếng nói thẩm mỹ chung. Đây thực sự là một hiện tượng mang tính quốc tế. Bằng việc khuyến kích họa sĩ hướng vào đời sống nội tâm và cảm xúc cá nhân, trường phái trừu tượng mở ra không gian sáng tạo tự do nơi Đông và Tây gặp gỡ. Tại đây, các nghệ sĩ có thể kết hợp tư duy hiện đại, ngôn ngữ tạo hình mới với di sản nghệ thuật truyền thống tạo hình phương Tây góp phần định hình một sự giao thoa văn hóa nghệ thuật trong thế kỷ XX.

Zao Wou-ki trong xưởng vẽ của ông ở Paris, năm 1958.

Nguồn: Sotheby

Biên dịch & Biên soạn: Thu Thảo

Xem lại bài viết phần 1 tại đây