Bí mật đằng sau giá trị triệu đô của nghệ thuật đương đại (Phần 2)

Cách hiểu thị trường nghệ thuật: Phân biệt thị trường sơ cấp và thị trường thứ cấp

Trong thế giới nghệ thuật hiện đại và nghệ thuật đương đại, rất nhiều người đặt câu hỏi:
Vì sao có bức tranh chỉ vài chục triệu, nhưng cũng có bức lên đến hàng chục, hàng trăm triệu đô la? Những giao dịch “khủng” ấy đến từ đâu và nghệ sĩ có thực sự là người hưởng lợi? Để hiểu đúng, cần nắm một khái niệm nền tảng nhưng thường bị bỏ qua: thị trường sơ cấp và thị trường thứ cấp.

Thị trường sơ cấp là gì?

Thị trường sơ cấp (Primary Market) là nơi tác phẩm nghệ thuật được bán lần đầu tiên. Ở đây, nghệ sĩ và/hoặc gallery nghệ thuật đại diện tiếp xúc trực tiếp với nhà sưu tầm - người sở hữu đầu tiên của tác phẩm. Nói đơn giản: Bạn mua tranh trực tiếp từ nghệ sĩ hoặc gallery nghệ thuật của họ → đó là thị trường sơ cấp.

Theo thống kê quốc tế, giá tác phẩm nghệ thuật đương đại ở thị trường sơ cấp thường dao động từ 1.000 USD đến khoảng 500.000 USD. Các giao dịch lên đến hàng triệu đô ở giai đoạn này rất hiếm.

Trong thị trường sơ cấp, nghệ sĩ thường được chia thành ba nhóm chính:

1. Nghệ sĩ mới nổi (Emerging Artists)

• Giá: 1.000 - 10.000 USD

• Là những nghệ sĩ đang ở giai đoạn đầu sự nghiệp

• Có triển lãm, có gallery nghệ thuật đại diện nhưng chưa xuất hiện nhiều trong bảo tàng, bộ sưu tập lớn hay các ấn phẩm học thuật

2. Nghệ sĩ trung niên (Mid-career Artists)

• Giá: 10.000 - 50.000 USD

• "Trung niên" không nói về tuổi tác, mà về vị thế trên thị trường

• Nhiều nghệ sĩ sẽ dừng lại ở mốc này suốt sự nghiệp

3. Nghệ sĩ đã thành danh (Established Artists)

• Giá: 50.000 - 500.000 USD

• Có lịch sử triển lãm rõ ràng, được các tổ chức lớn sưu tầm

• Nhu cầu thị trường ổn định, giá khá dễ dự đoán

Ở thị trường sơ cấp, giá tranh thường được thiết lập dựa trên sự đồng thuận giữa nghệ sĩ, gallery nghệ thuật và thị trường với mục tiêu dài hạn là xây dựng sự nghiệp bền vững.

Thị trường thứ cấp là gì?

Thị trường thứ cấp (Secondary Market) là nơi tác phẩm được bán lại sau lần bán đầu tiên. Điểm quan trọng nhất: Nghệ sĩ không nhận được tiền từ các giao dịch ở thị trường thứ cấp.

Người bán có thể là:

• Nhà sưu tầm

• Nhà buôn nghệ thuật

• Gallery nghệ thuật chuyên về thị trường thứ cấp

Và trung tâm của thị trường này chính là các nhà đấu giá như: Sotheby’s, Christie’s, Phillips - bộ ba quyền lực của thế giới đấu giá. Hầu hết các kỷ lục giá triệu đô đều diễn ra ở đây. Thị trường nghệ thuật đương đại tại đấu giá đã tăng thêm 20 tỷ USD trong vòng 20 năm qua.

David Hockney’s “Portrait of an Artist (Pool with Two Figures)” (1972) was sold in 2018 for $90 million at Christie’s, New York. Photo: Alba Vigaray / EPA / Shutterstock

Khác với thị trường sơ cấp, giá ở đấu giá được quyết định bởi một nguyên tắc rất đơn giản: Tác phẩm có giá trị bằng mức giá cao nhất mà người mua sẵn sàng trả. Chính điều này khiến giá tranh có thể tăng vọt lên mức "thiên văn".

Ví dụ:

• Mark Rothko: tác phẩm từng được bán ở sơ cấp với giá vài trăm nghìn USD, nhưng đạt mức hàng chục triệu USD ở đấu giá

• Piero Manzoni: những tác phẩm từng gây tranh cãi nay trở thành hàng hiếm trong thị trường thứ cấp

Vì sao người ta vẫn mua tranh đắt ở thị trường thứ cấp?

Có ba lý do chính:

• Thứ nhất, tính độc nhất. Nhiều tác phẩm ở đấu giá là cơ hội “duy nhất trong đời”.
• Thứ hai, không phải ai cũng được mua ở thị trường sơ cấp. Ở tầng cao của thế giới nghệ thuật, tiền là điều kiện cần nhưng chưa đủ. Nghệ sĩ và gallery nghệ thuật thường ưu tiên bán cho bảo tàng hoặc các bộ sưu tập có ảnh hưởng lâu dài.
• Thứ ba, thị trường thứ cấp cho phép “bỏ qua hàng chờ”, đổi lại là mức giá cao và cạnh tranh gay gắt.

Một góc nhìn thực tế về giá nghệ thuật 

Những con số triệu đô chỉ chiếm một phần rất nhỏ của thế giới nghệ thuật.

Theo ArtPrice:

• Giá trung bình của một tác phẩm nghệ thuật đương đại hiện nay là 27.500 USD

• Giá trung vị chỉ khoảng 1.500 - 2.000 USD

Điều này phản ánh rõ nguyên tắc Pareto (80 - 20):

• 80% nghệ sĩ chỉ tạo ra 20% giá trị trên thị trường

• 20% nghệ sĩ hàng đầu chiếm 80% doanh thu

Hiểu rõ sự khác biệt giữa thị trường sơ cấp và thị trường thứ cấp giúp người xem, người sưu tầm và cả người mới bước vào nghệ thuật có một cái nhìn tỉnh táo hơn.

Khi đó, việc xem - chọn - sở hữu tác phẩm nghệ thuật không còn bị chi phối bởi những con số choáng ngợp, mà quay trở lại đúng bản chất: nghệ thuật là trải nghiệm, là giá trị văn hóa và là một phần của đời sống tinh thần lâu dài.

Xem thêm:

Phần 1

Phần 3

Phần 4

Nguồn: Contemporary Art Issue

Biên dịch: Đặng Anh