Bí mật đằng sau giá trị triệu đô của nghệ thuật đương đại (Phần 4)

Tính chất gây tranh cãi của giá trị kinh tế trong nghệ thuật

Một câu hỏi thường xuyên được đặt ra trong dư luận là: vì sao xã hội dễ dàng chấp nhận việc một chiếc túi xách Gucci được bán với giá hàng trăm nghìn đô la, nhưng lại phản ứng gay gắt khi một tác phẩm nghệ thuật bước vào cùng phân khúc giá trị kinh tế? Sự khác biệt này không nằm ở con số, mà nằm ở mối quan hệ phức tạp, thậm chí đầy mâu thuẫn, giữa nghệ thuật và tiền bạc.

Nghệ thuật và hàng hóa: một ranh giới nhạy cảm

Túi xách là hàng hóa thương mại thuần túy. Giá trị của nó được hiểu rõ: thiết kế, thương hiệu, độ hiếm và chiến lược tiếp thị. Vì vậy, tính chất thương mại của nó không gây tranh cãi. Ngược lại, nghệ thuật thường được kỳ vọng tồn tại ngoài logic thị trường. Khi một tác phẩm nghệ thuật đạt mức giá cao, dư luận dễ có cảm giác rằng nghệ thuật đã đánh mất bản chất tinh thần của mình.

Trong cách nhìn phổ biến, nghệ sĩ dường như đang “bán linh hồn”, dù trên thực tế nghệ sĩ hiếm khi là người trực tiếp quyết định những mức giá hàng triệu đô la đó. Từ đây nảy sinh những định kiến quen thuộc: gallery nghệ thuật bị xem là những kẻ trục lợi, còn nghệ sĩ thành công bị nghi ngờ về tính trung thực trong thực hành nghệ thuật. Tuy nhiên, trong phần lớn trường hợp, các gallery nghệ thuật và nghệ sĩ hoạt động lâu dài đều đặt mục tiêu nghệ thuật lên trên mục tiêu thương mại. Thực tế cho thấy, việc theo đuổi lợi nhuận thuần túy thường dẫn đến sự thất bại về mặt nghệ thuật và uy tín trong dài hạn.

“Tiền không mùi” - nhưng trong nghệ thuật thì có?

Câu châm ngôn La-tinh Pecunia non olet ("Tiền không mùi") thường được trích dẫn để khẳng định tính trung lập của tiền bạc. Tuy nhiên, trong bối cảnh nghệ thuật, tiền dường như luôn mang theo nghi vấn đạo đức. Không chỉ công chúng, mà chính nghệ sĩ cũng liên tục chất vấn vai trò của tiền tệ trong hệ thống nghệ thuật.

Điều này thể hiện rõ trong Nghệ thuật Khái niệm từ đầu thập niên 1960. Các nghệ sĩ tiên phong đã trực tiếp phê phán thiết chế nghệ thuật và quá trình thương mại hóa, coi nghệ thuật như một dạng trang trí phục vụ giới tinh hoa giàu có. Để chống lại logic thị trường, họ tạo ra những tác phẩm phi thẩm mỹ truyền thống, tác phẩm mang tính phê phán hệ thống hoặc thậm chí phi vật chất hóa nghệ thuật - nơi ý niệm quan trọng hơn vật thể và đối tượng nghệ thuật hữu hình gần như biến mất.

Piero Manzoni và sự chế giễu giá trị kinh tế

Một trong những ví dụ nổi tiếng nhất của sự phê phán này là Merda d’Artista (1961) của Piero Manzoni, thường được gọi là Artist’s Shit. Manzoni đóng hộp chất thải của chính mình và bán chúng như một loạt tác phẩm nghệ thuật phiên bản giới hạn, với giá tương đương giá vàng tại thời điểm đó. Hành động này nhằm chế giễu cách thị trường gán giá trị kinh tế cho những gì nghệ sĩ “sản xuất”, ám chỉ rằng nghệ sĩ có thể “tạo ra vàng” chỉ bằng danh tiếng của mình.

Piero Manzoni, Artist’s Shit, no. 31, 1961. Metal, paper – 5 × 6.5 cm. Courtesy Art Resource, New York.

Trớ trêu thay, tác phẩm này thường bị dư luận hiểu sai như một trò lừa đảo thương mại, trong khi trên thực tế, nó là một trong những tuyên ngôn mạnh mẽ nhất chống lại sự thương mại hóa nghệ thuật. Manzoni không tôn vinh thị trường; ông phơi bày sự phi lý của nó.

Thị trường nghệ thuật: lớn, phức tạp và dễ bị hiểu lầm

Thị trường nghệ thuật là một trong những thị trường lớn nhất thế giới. Tác phẩm nghệ thuật nằm trong số những vật thể đắt giá nhất từng được giao dịch, thậm chí vượt qua vàng, kim cương hay xe hơi cao cấp. Chỉ có bất động sản siêu sang mới có thể cạnh tranh về mặt giá trị tuyệt đối.

Tuy nhiên, những thương vụ đấu giá phá kỷ lục thường xuất hiện trên truyền thông chỉ phản ánh phần đỉnh rất nhỏ của toàn bộ hệ sinh thái nghệ thuật. Việc truyền thông tập trung vào các con số gây sốc dễ tạo ra cảm giác rằng toàn bộ thế giới nghệ thuật xoay quanh tiền bạc, trong khi thực tế đa phần hoạt động nghệ thuật diễn ra ở quy mô khiêm tốn hơn nhiều.

Vì sao nghệ thuật có thể đắt đến vậy?

Nghệ thuật hiện đại và nghệ thuật đương đại có thể đạt giá trị kinh tế cao vì nhiều yếu tố chồng chéo. Đó là giá trị lịch sử nghệ thuật, vai trò của tác phẩm như một phần di sản văn hóa và ảnh hưởng của nó trong việc định hình tư duy và thị giác của xã hội. Bên cạnh đó là tính chất sưu tầm, sự khan hiếm, quy luật cung - cầu và tiềm năng sinh lời như một kênh đầu tư dài hạn. Việc sở hữu một kiệt tác còn gắn liền với đặc quyền và địa vị xã hội.

Andy Warhol, 200 One Dollar Bills, 1962. Courtesy of Sotheby’s. Sold at Sotheby’s in 2009 for $43.8 million.

Nhưng trên hết, giá trị của nghệ thuật bắt nguồn từ một truyền thống lâu đời: khát vọng tạo ra thứ vượt lên trên những gì quen thuộc. Đó có thể là cái ngoạn mục, cái táo bạo, cái im lặng, cái phê phán hay sự hài hước - những yếu tố kích thích tư duy và chạm đến chiều sâu tinh thần của con người. Chính khả năng liên tục thuyết phục và làm mới trải nghiệm đó đã khiến nghệ thuật qua thời gian không ngừng củng cố giá trị của mình.

Xem thêm:

Phần 1

Phần 2

Phần 3

Nguồn: Contemporary Art Issue

Biên dịch: Đặng Anh