Từ Kim Whan-ki đến Dansaekhwa: Năm nghệ sĩ trừu tượng Hàn Quốc tiêu biểu (Phần 1)

Dansaekhwa – Hội họa đơn sắc Hàn Quốc được hình thành trên nền tảng nghệ thuật trừu tượng tiên phong của Kim Whan-ki từ những năm 1950 cùng với ảnh hưởng sâu sắc của phong trào Nghệ thuật Phi hình thức (Art Infomel) – trào lưu từng thu hút sự quan tâm của nhiều nghệ sĩ  tiên phong Hàn Quốc trong thiệp niên 1960. Đến đầu năm 1970, Dansaekhwa chính thức bén rễ và trở thành một trong những xu hướng nghệ thuật trừu tượng quan trọng nhất của Hàn Quốc đương đại. Lấy cảm hứng từ nghệ thuật truyền thống Hàn Quốc, đặc biệt là gốm celadon, sứ trắng Joseon, tranh thủy mặc Châu Á và vẻ đẹp tự nhiên thuần khiết, các nghệ sĩ Dansaekhwa đã phát triển một ngôn ngữ tạo hình tối giản nhưng giàu chiều sâu triết lý.

Tác phẩm của họ đề cao kỷ luật nội tâm và sự biểu đạt cá nhân, với phong cách tối giản, mộc mạc và khắc khổ. Các nghệ sĩ Dansaekhwa chú trọng đến tính vật chất của chất liệu và bảng màu trung tính, xây dựng bố cục thông qua những thao tác lặp đi lặp lại có chủ đích và nét vẽ tự nhiên. Trong khi bề ngoài có thể gợi liên tưởng đến hội họa trừu tượng phương Tây, các họa sĩ trừu tượng Hàn Quốc đã khẳng định bản sắc riêng bằng cách diễn giải thiên nhiên như sự phản chiếu của tâm trí con người. Chính quan niệm này đã giúp nghệ thuật trừu tượng Hàn Quốc tách biệt rõ rệt khỏi các trào lưu trừu tượng tại phương Tây.

Bắt nguồn sâu sắc từ truyền thống văn hóa và triết học Hàn Quốc, nơi thiền định và sự chiêm nghiệm nội tâm giữ vai trò trung tâm, các tác phẩm Hàn Quốc không xem nghệ thuật là đối cực của tự nhiên. Trái lại, chúng nhấn mạnh sự hòa hợp giữa con người, nghệ thuật và thiên nhiên – tư duy hoàn toàn khác với chủ nghĩa nhị nguyên phương Tây, vốn xem nghệ thuật là đối lập với thiên nhiên.

Từ trái sang: Park Seo-Bo (b.1931), Écriture No. 231-85, 1985; Chung Sang Hwa (b.1932), Untitled (87-10-6), 1987; Chung Sang Hwa (b.1932), Untitled (82-7-3), 1982; Ha Chong-Hyun (b.1935), Conjunction No. 97-021.

Trong những năm gần đây, các nghệ sĩ thuộc phong trào Dansaekhwa và nghệ thuật trừu tượng Hàn Quốc đã vươn lên vị trí tiên phong trên thị trường nghệ thuật hiện đại và đương đại Châu Á. Theo chia sẻ của Yunah Jung, chuyên gia của Christie’s, sức hút bên vững của nghệ thuật trừu tượng Hàn Quốc đến từ “Sự công nhận rằng các tác phẩm này mang chiều sâu triết học, vẻ đẹp thị giác tinh tế và tính độc đáo về mặt khái niệm.”

Kim Whan-Ki

Là một trong những người tiên phong của nghệ thuật trừu tượng hiện đại Hàn Quốc, họa kĩ Kim Whan-ki (1913-1974) được biết đến rộng rãi qua những tác phẩm tiêu biểu cho thẩm mỹ Hàn Quốc điển hình.

Sau khi trở về Seoul năm 1953 – thời điểm ông từng sống trong trại tị nạn tại thành phố cảng Busan trong Chiến tranh Triều Tiên – Kim bắt đầu đi sâu nghiên cứu và khai thác thực hành nghệ thuật cổ điển Hàn Quốc cùng các mô típ truyền thống. Trong sáng tác của mình, ông đặc biệt tham khảo sứ trắng triều đại Josen (1392-1897), gốm celadon triều đại Goryeo (918-1392) và tranh văn nhân truyền thống. Kim Whan Ki quan tâm đến việc nắm bắt cảm xúc và tinh thần thi vị thấm đẫm trong chủ nghĩa tự nhiên của thẩm mỹ Hàn Quốc.

Kim Whan-ki (1913-74), 4-X-69 #121, 1969.

Trong thời gian sống ở New York từ năm 1963 cho đến khi qua đời năm 1974, Kim đã không ngừng thử nghiệm với đa dạng chất liệu, kỹ thuật và phong cách nhằm tìm kiếm sự hài hòa trong màu sắc và nhịp điệu hình khối, đồng thời gợi lên vẻ đẹp uyển chuyển của tranh thủy mặc Châu Á.

Ở những năm cuối đời, Kim đã phát triển phong cách trừu tượng trữ tình thuần túy của riêng mình, bắt nguồn từ thiên nhiên và loại hoàn toàn lối vẽ tả thực truyền thống ra khỏi tác phẩm của mình. Sự quan tâm bền bỉ đén việc phân tích và tối giản hình thức đã dẫn đến sự ra đời của trường phái “chấm điểm” (pointillism) của riêng ông, bắt đầu xuất hiện rõ nét trong các tác phẩm từ đầu thập niên 1970. Như chính nghệ sĩ từng ghi lại trong nhật kí: “Tôi vẽ những chấm tròn trong khi nghĩ về Seoul, về hàng ngàn điều. Tranh của tôi phản ánh tâm hồn tôi. Vũ trụ của tôi là những chấm tròn.”

Park Seo-bo

Park Seo-bo (sinh năm 1931) là một trong những nhân vật quan trong nhất của phong trào Dansaekhwa, đồng thời là người đóng vai trò then chốt trong việc giải phóng nghệ sĩ khỏi chủ nghĩa bảo thủ mang tính thể chế vốn thống trị đời sống nghệ thuật Hàn Quốc vào giữa thế kỉ XX.

Sự chú trọng tỉ mỉ đến từng chi tiết của Park Seo bo được thể hiện rõ nét qua những dấu vạch lặp lại một cách chặt chẽ trong loạt tác phẩm “Écriture” bắt đầu từ cuối thập niên 1960 trở đi. Chuỗi tác phẩm này gợi nhắc đến vẻ thanh nhã và tinh thần kỷ luật của truyền thống thư pháp hội họa phương Đông, đồng thời thể hiện rõ tính thiền định và chiều sâu nội tâm đặc trưng của Dansaekhwa.

Park Seo-Bo (b.1931), Écriture No. 21-75, 1975

Thư pháp phương Đông được cho là thể hiện nguồn năng lượng “qi” – nguồn sinh lực phổ quát của vũ trụ, qua đó truyền tải bản chất tồn tại của con người và tạo nên sự hợp nhất giữa nghệ sĩ và bản ngã chân thực của họ. Trong mạch tư duy ấy, Park Seo bo chơi đùa với khả năng thẩm mỹ vô hạn của hai sắc đen-trắng, đan cài những đường nét vòng lặp tinh tế bằng bút chì, vừa mang tính kỷ luật hình thức vừa thể hiện tinh thần thiền định.

Park Seo-Bo (b.1931), Écriture No. 231-85, 1985.

Trong những năm 1980, Park Seo bo mở rộng thực hành sáng tác khi bắt đầu sử dụng giấy hanji – giấy truyền thống Hàn Quốc, đánh dấu một giai đoạn quan trọng trong phong trào Dansaekhwa. Ở loại tác phẩm này, ông xếp chồng nhiều lớp hanji trên toan, kết hợp với giấy được ngâm sơn acrylic và mực. Nhà phê bình nghệ thuật Hàn Quốc Kim Bok Young từng nhận xét về Park: “Ông không đơn thuần xem tờ giấy như một thứ để vẽ lên, mà coi đó là một đối tượng trang nghiêm mà bản thân phải trực diện và đối thoại.”

Nguồn: Christie's 

Biên dịch & Biên soạn: Thu Thảo

Xem tiếp bài viết phần 2 tại đây