Khoa học thần kinh về cái đẹp: Nghệ sĩ tạo ra hạnh phúc như thế nào? (Phần 1)

Trong nhiều thế kỷ, các nhà triết học và nghệ sĩ đã tìm cách định nghĩa bản chất của "cái đẹp". Những nhà tư tưởng như Plato và Kant đã hình dung cái đẹp như một ý niệm siêu việt hoặc một trải nghiệm thẩm mỹ tách rời khỏi những ham muốn cá nhân. Tuy nhiên, ngày nay, một sự hiểu biết mới đã xuất hiện thông qua lăng kính của thần kinh học thẩm mỹ: cái đẹp có thể không chỉ là một khái niệm trừu tượng, mà còn là một hiện tượng sinh lý. Khi một tác phẩm nghệ thuật được cảm nhận là đẹp, nó sẽ kích hoạt các cơ chế thần kinh cụ thể tạo ra những cảm xúc tích cực, bao gồm việc giải phóng dopamine và các chất dẫn truyền thần kinh khác. Nếu nghệ thuật có thể tạo ra "cái đẹp", thì nó cũng có thể tạo ra hạnh phúc, một khái niệm bắt nguồn sâu xa từ sinh học của con người.

CÁI ĐẸP: KHÔNG CHỈ LÀ MỘT PHẢN ỨNG HÓA HỌC ĐƠN THUẦN

Lĩnh vực thần kinh học thẩm mỹ, được các nhà nghiên cứu như nhà thần kinh học Semir Zeki khám phá, cho rằng nhận thức về cái đẹp kích hoạt các vùng cụ thể của não bộ, chẳng hạn như vỏ não trước trán giữa, vốn liên quan đến cảm giác dễ chịu và được tưởng thưởng. Trong nghiên cứu "Trải nghiệm về vẻ đẹp toán học và mối liên hệ của nó với nhận thức về vẻ đẹp thị giác" (2011) của Zeki, ông chứng minh rằng nhận thức về cái đẹp - cho dù là toán học hay nghệ thuật - đều dựa trên các quá trình thần kinh tương tự. Nghiên cứu này thiết lập mối liên hệ trực tiếp giữa việc tiếp xúc với cái đẹp và sự kích hoạt hệ thống khen thưởng của não bộ, liên quan đến dopamine cùng với các chất dẫn truyền thần kinh khác như serotonin và endorphin.

I Want All the Roses (2023) - Daniel Schweinsberg

Do đó, việc chiêm ngưỡng một bức tranh, một tác phẩm điêu khắc, hoặc thậm chí một giai điệu hài hòa có thể kích hoạt các mạch thần kinh này, mang lại cảm giác hạnh phúc. Khái niệm này giúp giải thích tại sao một số tác phẩm nghệ thuật lại gợi lên những phản ứng cảm xúc tích cực mạnh mẽ ở người xem. Cái đẹp, không chỉ đơn thuần là sự trừu tượng, có thể là chìa khóa để kích hoạt những phản ứng dễ chịu tức thì trong não bộ con người.

Điều này dẫn đến một câu hỏi trọng tâm xuyên suốt lịch sử nghệ thuật: nếu việc tạo ra cái đẹp mang lại hạnh phúc, thì người nghệ sĩ lựa chọn tạo ra cái đẹp có trở thành "người tạo ra hạnh phúc" hay không? Và trong thế giới đương đại của chúng ta, nơi nghệ thuật thường phải đối mặt với những vấn đề xã hội và chính trị phức tạp, việc theo đuổi niềm vui thẩm mỹ thuần túy đóng vai trò gì?

NGHỆ SĨ - NGƯỜI KIẾN TẠO HẠNH PHÚC: HÀNH TRÌNH THEO ĐUỔI VẺ ĐẸP MỘT CÁCH CÓ CHỦ ĐÍCH

Trong suốt lịch sử nghệ thuật, một số nghệ sĩ đã cố tình tìm cách nắm bắt "vẻ đẹp", gạt bỏ những cân nhắc về chính trị xã hội hay câu chuyện để tập trung hoàn toàn vào trải nghiệm thẩm mỹ. Họa sĩ Pháp Pierre Bonnard là một ví dụ tiêu biểu. Những bức tranh của ông, được bao phủ bởi ánh sáng vàng ấm áp và các khung cảnh sinh hoạt gia đình tĩnh lặng, dường như được định hướng có chủ ý nhằm mang lại cảm giác bình yên và thư thái cho người xem. Tác phẩm Phòng ăn ở nông thôn (1913) của ông mời gọi sự chiêm nghiệm về một thế giới tĩnh tại, gợi lên cảm giác an toàn, thân thuộc và an nhiên.

The dining room in the country by Pierre Bonnard (1913)

Yves Klein, với nỗi ám ảnh về màu đơn sắc và màu xanh Klein quốc tế (IKB) nổi tiếng, hướng đến một hình thức vẻ đẹp thuần túy, tách rời khỏi sự miêu tả hình tượng hay thông điệp. Đối với Klein, màu sắc là phương tiện hoàn hảo để đạt được trải nghiệm thẩm mỹ siêu việt, nơi vẻ đẹp được cảm nhận như một cảm xúc phổ quát. Loạt tác phẩm Anthropometry của ông không nhằm tái hiện hình thể con người, mà tập trung vào trải nghiệm thuần khiết của màu xanh Klein - nơi cơ thể chỉ còn là công cụ để màu sắc tự bộc lộ chính nó.

Tương tự, Henri Matisse thường tuyên bố rằng màu sắc nên được giải phóng khỏi chức năng mô tả để trở thành một ngôn ngữ riêng. Trong các tác phẩm như Con vẹt và nàng tiên cá (1952-53), Matisse khám phá vẻ đẹp ở dạng thuần khiết nhất, với những hình dạng đơn giản và màu sắc sống động tạo nên một môi trường vui tươi và hài hòa. Chính Matisse đã khẳng định mục tiêu của ông là tạo ra nghệ thuật "giống như một chiếc ghế bành tốt" - một nơi trú ẩn, một nơi thoải mái cho tâm hồn.

Ngay cả trong nghệ thuật trừu tượng đương đại, truyền thống này vẫn tiếp tục. Các nghệ sĩ như Sean Scully tạo ra các tác phẩm mà mối quan hệ giữa màu sắc và hình dạng hình học tồn tại thuần túy để tạo ra niềm vui thẩm mỹ và sự cộng hưởng cảm xúc. Các nghệ sĩ như Sean Scully tạo ra các tác phẩm mà mối quan hệ giữa màu sắc và hình dạng hình học tồn tại thuần túy để tạo ra niềm vui thẩm mỹ và sự cộng hưởng cảm xúc. Những bức tranh sọc của ông không nhằm mục đích thể hiện bất cứ điều gì ngoài vẻ đẹp của sự tương tác màu sắc và sự hài hòa về bố cục.

Nguồn: ideelart

Biên dịch: Thu Thảo

Xem tiếp bài viết phần 2 tại đây