Tác phẩm The Snail của Henri Matisse và những đặc điểm cốt lõi của nghệ thuật trừu tượng

Henri Matisse - The Snail, 1953

Tác phẩm “Con ốc sên” (1953) được hoàn thành một năm trước khi Henri Matisse qua đời. Nó được coi là tác phẩm “cắt ghép” lớn cuối cùng của ông, đồng thời là một kiệt tác. Tuy nhiên, đối với Matisse - người làm việc không mệt mỏi và không ngừng sáng tác – có lẽ đó chỉ là một tác phẩm nữa, thứ mà ông nhanh chóng gác lại ngay sau khi hoàn thành để đến với sáng tác tiếp theo. Thế nhưng đối với những ai từng được tận mắt chiêm ngưỡng “The Snail”, tác phẩm mang đến một ấn tượng ám ảnh và khó quên, thể hiện trọn vẹn đỉnh cao của nghệ thuật trừu tượng Hiện đại. Tác phẩm có kích thước gần ba mét vuông, cao gấp đôi chiều cao của hầu hết người xem. Nó bao gồm các mảng màu được dán lên nền trắng, mỗi hình khối đều được cắt từ giấy nhuộm màu gouache. Các mảng màu được sắp xếp thành một vòng xoáy lỏng, gợi hình vỏ ốc sên.

Matisse cũng đặt cho tác phẩm một tiêu đề thứ hai: “La Composition Chromatique” (Bố cục sắc độ). Tựa đề này mang nhiều ẩn ý. Phần lớn các nhà nghiên cứu cho rằng Matisse muốn nhấn mạnh yếu tố màu sắc, bởi ông đã lựa chọn những gam màu bổ sung hoàn hảo, tạo nên một bố cục thị giác sinh động, rực rỡ và tràn đầy niềm vui. Tuy nhiên, từ “chromatic” không chỉ gắn với màu sắc mà còn mang hàm ý âm nhạc giống như từ “composition” (bố cục). Trong âm nhạc, thang âm chromatic bao gồm 12 nốt có thể chơi trên một cây đàn piano tiêu chuẩn – một thanh âm hoàn chỉnh, bao quát tất cả. Khi quan sát The Snail, nhiều người nhận ra 12 sắc độ khác nhau xuất hiện trong tác phẩm. Liệu Matisse có đang ám chỉ cả âm nhạc lẫn màu sắc thông qua tựa đề thứ hai này ? Dù cách diễn giải ra sao, có một điều chắc chắn là bằng cách gán cả hai tiêu đề cho tác phẩm này, Matisse đã ban cho “Con ốc sên” cả hình tượng lẫn tính trừu tượng, mở ra nhiều tầng nghĩa phong phú cho việc diễn giải, biến “The Snail” trở thành một tác phẩm lý tưởng để nghiên cứu các đặc điểm chính của nghệ thuật trừu tượng.

SỰ MỞ RA

“The Snail” được bảo tàng Tate ở London mua lại vào năm 1962. Mười bốn năm sau, bảo tàng nhận được một bức thư từ bà Lydia Delectorskaya, một người Nga lưu vong, từng là người mẫu, trợ lý studio và quản lí sự nghiệp của Henri Matisse trong những năm cuối đời. Lá thư mô tả quá trình sáng tác “The Snail” và trích dẫn lời Matisse: “Trước hết, tôi vẽ con ốc sên từ thiên nhiên, cầm nó trên tay. Tôi nhận ra sự mở ra, tìm thấy trong tâm trí mình một hình ảnh đã được thanh lọc khỏi cái vỏ, rồi tôi cầm lấy cây kéo.”

Chỉ trong một câu ngắn gọn, Matisse đã tóm lược đầy chất thơ về toàn bộ sự nghiệp nghệ thuật của mình. Ban đầu, ông làm việc với trực tiếp với thiên nhiên, sáng tác những tác phẩm mang tính hình tượng. Dần dần, sự mô phỏng tự nhiên ấy được tháo gỡ khi ông khám phá những phẩm chất trừu tượng năng động của màu sắc.

Matisse không ngừng tối giản, thu gọn tác phẩm của mình thành những hình ảnh tinh khiết, tiêu biểu như “The Dance II” (1932) – bức tranh tường trong Quỹ Barnes ở Pennsylvania, hay “Reclining Nude” (1935), tác phẩm mà bà Delectorskaya đã làm mẫu. Cuối cùng, ông “cầm lấy cây kéo”, thay đổi phương pháp vẽ sau khi phát hiện ra rằng ông không thể tiếp tục vẽ tranh do biến chứng từ ca phẫu thuật ung thư tá tràng.

Cụm từ “cầm cây kéo” mà Matisse nhắc tới ám chỉ kỹ thuật cắt dán mà ông đã phát triển trong giai đoạn sức khỏe suy yếu. Phải ngồi xe lăn, họa sĩ chỉ định chính xác những gam màu mà ông muốn sử dụng cho các trợ lý, họ sẽ nhuộm giấy bằng màu gouache theo yêu cầu. Sau đó, Matisse dung kéo cắt trực tiếp lên giấy, tạo hình theo trí tưởng tượng của mình, và chỉ đạo các trợ lý sắp xếp những mảng màu này thành bố cục chính xác trên các tấm panel treo trên tường.

Sự chuyển dịch từ vẽ tranh sang cắt dán này xuất phát từ nhu cầu thiết yếu, nhưng đồng thời cũng là một cử chỉ hoàn hảo của chủ nghĩa Hiện đại, bởi vì nó loại bỏ sự giả tạo của việc vẽ hình rồi mới tô màu để thay bằng một quy trình trung thực hơn, nơi phương pháp, chất liệu và vật liệu trở thành một thể thống nhất. Bên cạnh đó, “The Snail” còn được coi là một bản tuyên ngôn chủ nghĩa Hiện đại đặc biệt sâu sắc bởi vì họa tiết xoắn ốc trên vẻ ốc sên mà Matisse gọi là “sự mở ra” (unrolling), ám chỉ Tỷ lệ Vàng (Golden Ratio), một chiến lược bố cục thường được sử dụng trong nghệ thuật trừu tượng thời kỳ đầu, vốn được xem là biểu hiện của sự hài hòa phổ quát trong tự nhiên.

MÀU SẮC VÀ ÂM NHẠC

Bằng cách đặt cho “The Snail” thêm tiêu đề “La Composition Chromatique” (Bố cục màu sắc), Henri Matisse đã mở ra khả năng tiếp cận tác phẩm không chỉ qua yếu tố tự sự và hình tượng, mà còn thông qua những giá trị thẩm mỹ thuần hình thức. Lựa chọn này cho thấy sự thừa nhận của Matisse rằng tác phẩm của ông có thể - và nên được diễn giải theo cả hai hướng và bản thân ông cũng cảm nhận tác phẩm như vậy. Được nhìn nhận đơn thuần như một cấu trúc hình thức cụ thể gồm màu sắc và hình khối, tác phẩm bộc lộ phổ cảm xúc và cảm giác vật lý phong phú như niềm hân hoan, năng lượng và chuyển động. Tính phẳng của hình ảnh tạo nên sự đối lập tinh tế với chiều không gian phát sinh từ các lớp giấy chồng lên nhau, trong khi sự tương phản giữa gam màu đậm và nhạt tạo ra ảo giác về chiều sâu, làm giàu thêm trải nghiệm thị giác của người xem.  

Trong khi đó, đối với những ai muốn chiêm nghiệm phẩm chất âm nhạc của “La Composition Chromatique”, niềm vui nằm ở việc quan sát sâu hơn các sắc độ màu hiện diện trong tác phẩm. Có bao nhiêu sắc cam khác nhau? Có bao nhiêu sắc độ xanh lục? Ở trung tâm bố cục có 11 hình khối, cộng thêm nền trắng và khung màu cam, mà bản thân khung này được cấu thành từ ít nhất bảy mảnh. Tùy theo cách bộ não mỗi người cảm nhận màu sắc, có thể có tới 19 sắc độ khác nhau. Tuy nhiên, đa số người xem nhận chín sắc độ riêng ở phần trung tâm, cộng thêm màu trắng, và hai sắc độ cam bổ sung trong khung.

Mười hai gam màu ấy uốn lượn một cách trữ tình xung quanh bố cục, gợi nhắc đến một quan niệm lớn của chủ nghĩa Hiện đại: rằng các yếu tố trừu tượng có thể tương đồng như âm nhạc. Tất cả những cách tiếp cận khác nhau này tạo nên một lớp học bậc thầy về cách tương tác với nghệ thuật.

Tác phẩm cắt rời này vừa là hội họa, vừa là điêu khắc phù điêu, vừa cụ thể, vừa trữ tình, vừa hình học, vừa hình tượng, lại vừa trừu tượng. Nó là tất cả những điều đó, và đồng thời không phải điều nào trong số này. Chính trong sự đa dạng ấy, tác phẩm thể hiện bí ẩn của niềm tin mà Matisse từng bày tỏ: “Sự chính xác không phải là chân lý.”

Nguồn: Ideelart 

Biên dịch & biên soạn: Thu Thảo