Trừu tượng Hình học: Vượt ra ngoài huyền thoại Malevich và Mondrian (Phần 1)

VÌ SAO ĐƯỜNG THẲNG VẪN QUAN TRỌNG

Trừu tượng hình học là một trong những câu chuyện lịch sử nghệ thuật mà ai cũng nghĩ rằng mình đã biết. Vài hình vuông của Malevich, một Mondrian với các màu cơ bản, thêm chút Op Art khiến mắt người xem “choáng váng”, rồi câu chuyện dường như kết thúc ở đó. Trong hầu hết các chú thích bảo tàng và sách phổ thông, trừu tượng hình học xuất hiện như một câu chuyện tuyến tính, mang màu sắc anh hùng ca và có phần khắc khổ: một nhóm nhỏ những người tiên phong tạo ra một loạt các đột phá, mỗi đột phá dẫn đến đột phá tiếp theo một cách gọn gàng, cho đến khi chương lịch sử khép lại.

Tuy nhiên, sự tồn tại dai dẳng của các đường thẳng, lưới và cấu trúc mã hóa trong hội họa, điêu khắc và tác phẩm kỹ thuật số đương đại cho thấy điều khác biệt. Hình học không phải là một chương đã khép lại; nó là một ngôn ngữ sống động mà các nghệ sĩ không ngừng học lại, tranh luận và uốn nắn cho những mục đích mới. Thay vì kể lại câu chuyện anh hùng tuyến tính đó, bài viết này theo dõi một loạt các căng thẳng xuyên suốt trừu tượng hình học từ đầu thế kỷ 20 đến nay: tâm linh so với lý trí, không tưởng so với mỉa mai, thủ công so với mã hóa.

HÌNH VUÔNG LINH THIÊNG VÀ ĐỨC TIN PHI HÌNH TƯỢNG

Vào đầu thế kỷ 20, hình học không phải là công cụ thiết kế rành mạch, thế tục như chúng ta nghĩ ngày nay. Nó vô cùng kỳ lạ. Đối với các nghệ sĩ như Wassily Kandinsky và Kazimir Malevich, hình học là phương tiện cho thế giới huyền bí. Chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi Thuyết Thần học và ý tưởng rằng "hình thái tư tưởng" có thể hữu hình, họ coi hình tam giác và hình tròn không phải là hình dạng, mà là những bi kịch cô đọng của các lực lượng.

Khi Malevich vẽ Black Square, đó không phải là một thử nghiệm hình thức thuần túy; ông gọi nó là một "biểu tượng trần trụi, không khung" cho một tôn giáo mới. Sự cống hiến ấy là tuyệt đối: khi ông qua đời năm 1935, một bức Hình vuông đen được đặt trên nắp chiếc xe chở quan tài, như một lá cờ nghi lễ. Dòng mạch này - nơi đường viền cứng cáp phục vụ cho tinh thần mềm mại - vẫn tiếp tục tồn tại. Ở đây không phải là toán học; mà là hơi thở.

C63 by Elizabeth Gourlay (2022)

Chúng ta có thể thấy rõ di sản ấy trong thực hành nghệ thuật của cố nghệ sĩ Elizabeth Gourlay (1961–2024). Với bà, hội họa chưa bao giờ xoay quanh sự cứng nhắc của đường thẳng, mà là sự cộng hưởng của nó. Giống như những người tiên phong thời kỳ đầu tìm kiếm một thứ âm nhạc thị giác, các tác phẩm của Gourlay hoạt động như những bản nhạc. Tuy nhiên, trong khi Malevich tìm kiếm một điểm không triệt để, Gourlay lại tìm thấy một sự tích lũy mang tính thiền định, sử dụng những thay đổi tinh tế về màu sắc và sắc độ để tạo ra một hình học mang cảm giác phát triển hơn là được xây dựng, một "đồ thị của trạng thái tinh thần" hơn là một bản thiết kế.

NHỮNG UTOPIA TRONG MÀU CƠ BẢN VÀ NGHỆ THUẬT CỤ THỂ

Một dạng đức tin khác đã hình thành cùng với De Stijl và Chủ nghĩa Kiến tạo, rồi tiếp tục phát triển trong Nghệ thuật Bê tông (Concrete Art). Ở đây, lưới (grid) không còn là cánh cửa mở vào thế giới nội tâm, mà trở thành mô hình cho một xã hội tốt đẹp hơn. Bước ngoặt quan trọng đến khi Theo van Doesburg công bố Tuyên ngôn Nghệ thuật Trừu tượng vào năm 1930, khẳng định rằng "không có gì thực hơn một đường nét, một màu sắc, một bề mặt". Ý tưởng này rất cấp tiến: một bức tranh trừu tượng tách rời khỏi hiện thực (giống như một cái cây được đơn giản hóa), nhưng một bức tranh trừu tượng chính là hiện thực của nó. Nó không nói dối.

Việc tìm kiếm một nghệ thuật có sự rõ ràng tuyệt đối, thoát khỏi sự hỗn độn của cảm xúc, đã tạo ra một loại cường độ tĩnh lặng đặc biệt. Bầu không khí này có thể cảm nhận được tại Bảo tàng Nghệ thuật Trừu tượng ở Mouans-Sartoux. Nó nhắc nhở chúng ta rằng hình thức trừu tượng đặc biệt này mang lại trải nghiệm vật chất về sự bình yên, một nơi trú ẩn của logic trong một thế giới hỗn loạn.

XXIV 33 212 (Diptych) by Pierre Muckenstürm (2024)

Cảm giác về sự ổn định "cụ thể" đó là yếu tố cốt lõi trong tác phẩm của Pierre Muckensturm. Ông không cố gắng thể hiện một cảm xúc thoáng qua; ông đang xây dựng một vật thể. Bằng cách sắp xếp các bức tranh của mình theo những khoảng cách và trọng lượng được cân chỉnh cẩn thận, ông tạo ra một sự tĩnh lặng dường như không thể tránh khỏi. Đó là sự tiếp nối đương đại của lời hứa về trường phái Trừu tượng Bê tông: rằng một hình ảnh cân bằng hoàn hảo, có lẽ, có thể tạo ra một tâm trí cân bằng.

Nguồn: ideelart

Biên dịch: Thu Thảo

Xem tiếp bài viết phần 2 tại đây