Tìm hiểu về phong trào De Stijl trong 2 phút

Piet Mondrian và Théo Van Doesburg: chỉ với hai cái tên (nhưng lẫy lừng biết bao! ) đã đủ để khắc họa trọn vẹn tinh thần của trào lưu De Stijl – một phong trào cùng thời với chủ nghĩa Tối thượng của Kazimir Malevitch và trường phái Bauhaus.

Được hình thành tại Hà Lan, phong trào này mang đặc trưng của một lối nghệ thuật trừu tượng khắt khe. Phương châm của các họa sĩ đại diện chính là sự tôn thờ đường nét và màu sắc. Từ năm 1917 đến 1932, De Stijl đã đại diện cho một phương diện của sự hiện đại dưới cái tên Thuyết Tân tạo (Neoplasticism), với tầm ảnh hưởng lan tỏa mạnh mẽ từ hội họa cho đến kiến trúc!

( Piet Mondrian, Composition II avec jaune et bleu, 1929 )

Lịch sử của phong trào
Sự ra đời của phong trào này vào năm 1917 tại Hà Lan gắn liền với việc xuất bản một tạp chí mang tên De Stijl, dưới sự thúc đẩy của Théo Van Doesburg cùng sự tham gia tích cực của Piet Mondrian. Là cơ quan ngôn luận chính thức của Thuyết Tân tạo, tạp chí này đã duy trì hoạt động cho đến tận năm 1932. Nhóm quy tụ các họa sĩ như:  họa sĩ Bart Van der Leck, cùng các nhà thiết kế và kiến trúc sư tiêu biểu như Gerrit Rietveld, đồng thời công bố nhiều bản tuyên ngôn nghệ thuật quan trọng.
Chính thông qua lăng kính của chủ nghĩa Lập thể, Mondrian đã nhận ra con đường mới dẫn tới sự trừu tượng hóa triệt để. Trước đó, người họa sĩ này từng trải qua giai đoạn theo phong cách Ấn tượng, cũng giống như người cộng sự Van Doesburg từng khám phá những ngả đường của chủ nghĩa Dã thú. Cả hai người đàn ông này đều bảo vệ một tầm nhìn không tưởng về nghệ thuật trong bối cảnh châu Âu đang phải đối mặt với Thế chiến thứ nhất. Vẻ đẹp có thể tồn tại ở đâu khi thế giới đang bị xâu xé bởi xung đột?

Bằng cách thiết lập một ngôn ngữ tạo hình phổ quát nhằm xóa bỏ mọi xu hướng cá nhân vị kỷ, hai họa sĩ mong muốn hòa hợp tinh thần với tự nhiên – một sự thật vốn luôn ẩn giấu đằng sau những ấn tượng thị giác thoáng qua.
Ngôn ngữ tạo hình của De Stijl vô cùng nghiêm ngặt: chỉ sử dụng những đường thẳng và các màu sắc nguyên bản... Mọi sự kết hợp chỉ được phép giới hạn trong các đường nét hoặc khối hình theo phương dọc và ngang. Tinh thần Calvin giáo vốn đặc trưng trong văn hóa Hà Lan dường như hiện diện rất rõ nét trong tư duy này! Các họa sĩ tham vọng thực hiện hai mục tiêu: xóa bỏ tính chủ quan và tách biệt hoàn toàn khỏi sự mô phỏng thực tại. Họ cũng được thúc đẩy bởi việc tìm kiếm sự hoàn hảo, vốn được coi là đồng nghĩa với vẻ đẹp trong trường phái nghệ thuật trừu tượng này.
De Stijl đã lan tỏa sức ảnh hưởng sang các lĩnh vực kiến trúc, trang trí, nội thất cũng như thời trang. Van Doesburg từng chia sẻ rằng ông tìm thấy nguồn cảm hứng từ thế giới hiện đại: tàu hỏa, hàng không và những tòa nhà chọc trời. Tuy nhiên, sự rạn nứt với Mondrian đã bắt đầu nhen nhóm từ đầu những năm 1920 liên quan đến vấn đề có nên đưa các đường chéo vào trong những bức tranh nghệ thuật trừu tượng hay không. Cá tính của Van Doesburg rõ ràng là linh hoạt hơn so với sự cứng nhắc và khắt khe của Mondrian!
Vào năm 1930, Van Doesburg cùng Jean Hélion thành lập nhóm Art Concret (Nghệ thuật Cụ thể) tại Paris. Đáng tiếc, ông qua đời chỉ một năm sau đó. Mondrian sống thọ hơn ông khoảng 15 năm và đã tị nạn tại Hoa Kỳ trong thời gian Thế chiến thứ hai. De Stijl đã để lại dấu ấn sâu đậm đối với nghệ thuật của trường phái Bauhaus và tiếp tục là nguồn cảm hứng bất tận cho thiết kế đương đại ngày nay.
Các tác phẩm then chốt
Piet Mondrian, Bố cục I với đỏ, đen, xanh lam và vàng, 1921
Đây là tác phẩm điển hình cho Thuyết Tân tạo của Mondrian, mang đặc trưng của lối trừu tượng triệt để và lý tính, dựa trên các đường thẳng và màu nguyên bản. "Tôi xây dựng các đường nét và sự kết hợp màu sắc trên các bề mặt phẳng nhằm diễn tả vẻ đẹp phổ quát một cách tỉnh thức nhất", họa sĩ chia sẻ. Các hình khối trong tác phẩm đạt đến sự tự chủ hoàn toàn, thoát ly khỏi mọi tham chiếu đến thế giới thực hay những gì mắt thường có thể quan sát được.

( Piet Mondrian,  Bố cục I với đỏ, đen, xanh lam và vàng, 1921 )   

Théo Van Doesburg, Phản bố cục với những nghịch âm, 1925
Với tư cách là người sáng lập tạp chí De Stijl, họa sĩ này đã nỗ lực mở rộng phong trào sang các hình thức biểu đạt tạo hình khác, tiêu biểu là kiến trúc. Ông khao khát đưa Thuyết Tân tạo thâm nhập vào đời sống thực! Chính ông cũng là người thúc đẩy việc truyền bá các lý tưởng của De Stijl tới các thành viên và sinh viên trường Bauhaus, mặc dù bản thân ông không được chính thức chấp nhận vào cộng đồng này. Những bức tranh nghệ thuật trừu tượng theo Thuyết Tân tạo đầu tiên của Théo Van Doesburg ra đời vào năm 1917. Ban đầu tuân theo các nguyên tắc do Mondrian thiết lập, ông đã tự giải phóng mình vào những năm 1920 bằng cách đưa đường chéo vào các bố cục của mình.

( Théo Van Doesburg, Phản bố cục với những nghịch âm, 1925 )

Gerrit Rietveld, Ghế Đỏ-Xanh, 1918
Vị kiến trúc sư và thợ mộc tài hoa này đã chuyển hóa tinh thần De Stijl vào lĩnh vực nội thất bằng cách tập trung vào sự tinh giản của đường nét và từ chối các chất liệu xa xỉ. Ở tác phẩm này, ông dường như đã diễn dịch một bố cục của Mondrian sang không gian ba chiều, dù hai người chưa từng gặp mặt. Rietveld cũng là tác giả của công trình kiến trúc duy nhất mang tính Tân tạo hoàn toàn: ngôi nhà Schröder tại Utrecht. Như chính tác giả đã khẳng định, chiếc ghế này không nhằm mục đích tạo sự thoải mái khi ngồi, mà để đóng vai trò như một bản tuyên ngôn thẩm mỹ trong dòng chảy nghệ thuật trừu tượng.

( Gerrit Rietveld, Ghế Đỏ-Xanh, 1918 )

Nguồn : https://www.beauxarts.com/grand-format/de-stijl-en-2-minutes/

Biên dịch : Bảo Long