Triển lãm lớn nhất từ trước đến nay của Robert Therrien tại bảo tàng Los Angeles

Triển lãm This is a Story tại The Broad giới thiệu 120 tác phẩm của Robert Therrien, mang đến cái nhìn toàn diện về thực hành nghệ thuật điêu khắc và hội họa của ông, đồng thời khẳng định sức hấp dẫn lâu dài của những vật thể đời thường trong nghệ thuật đương đại.

“Không có ý niệm nào ngoài những sự vật.”

Câu thơ nổi tiếng của William Carlos Williams – nhà thơ Mỹ đầu thế kỷ 20 – như một âm vang bền bỉ bao trùm lên nghệ thuật của Robert Therrien trong triển lãm đang diễn ra tại The Broad, bảo tàng nghệ thuật đương đại ở Los Angeles. Bình sữa, can dầu, bát đĩa, giường ngủ, nơ cài tóc, gương soi, thậm chí cả quan tài – những vật thể đời thường chính là bản chất và nguồn cảm hứng cốt lõi trong thực hành nghệ thuật của ông. Triển lãm mang tên “This is a Story” giới thiệu 120 tác phẩm gồm điêu khắc, hội họa và tác phẩm trên giấy, tất cả đều xoay quanh những chủ đề quen thuộc đã làm nên dấu ấn Therrien.

Các sự vật trong tác phẩm có thể được phóng đại hoặc thu nhỏ so với kích thước thực, nhưng mỗi hình khối đều được nghệ sĩ xử lý với sự chăm chút đặc biệt cho bề mặt chất liệu – khi mượt mà như nhung, khi sáng bóng – khơi gợi cảm giác muốn chạm tay. Dù từng được đại diện bởi Gagosian Gallery và là chủ đề của nhiều cuộc triển lãm hồi cố, danh tiếng của Therrien có phần lắng xuống sau khi ông qua đời năm 2019, ở tuổi 71. Triển lãm lần này, với nhiều tác phẩm chưa từng được trưng bày công khai, hứa hẹn sẽ đưa tên tuổi ông trở lại đúng vị trí trong lịch sử nghệ thuật đương đại.

Therrien trưởng thành trong bối cảnh nghệ thuật Los Angeles khi chủ nghĩa tối giản (Minimalism) dần thoái trào và điêu khắc đang được tái định nghĩa. Hai nhà sưu tập và sáng lập bảo tàng – Eli và Edythe Broad – đã sưu tập sâu rộng tác phẩm của ông, khiến triển lãm tại chính bảo tàng họ thành lập năm 2000 trở thành một không gian trưng bày lý tưởng, bên cạnh sự đóng góp từ nhiều bộ sưu tập tư nhân và bảo tàng khác.

Giữa các tác phẩm của Warhol, Basquiat và Koons tại The Broad, tác phẩm điêu khắc Under the Table của Therrien có lẽ là tác phẩm được công chúng yêu thích nhất. Người lớn lẫn trẻ em đều nở nụ cười trước trải nghiệm bất ngờ khi bước đi dưới chiếc bàn khổng lồ cao hơn ba mét cùng bốn chiếc ghế – những bản sao phóng đại từ đồ nội thất trong xưởng làm việc của ông. Tác phẩm này luôn được trưng bày thường trực; trong triển lãm hiện tại còn có một phiên bản bàn gấp kim loại màu nâu.

Therrien dung hòa trọng lượng hình khối mang tính tối giản của các nghệ sĩ thế hệ trước như Donald Judd hay Brice Marden với tinh thần tự do, cởi mở của bối cảnh nghệ thuật Los Angeles, nơi cũng sản sinh những nghệ sĩ liên tục mở rộng khái niệm điêu khắc như Charles Ray, Paul McCarthy hay Tim Hawkinson. Tuy nhiên, khác với tính “pop”, nghệ thuật của Therrien mang một chất thơ thầm lặng, khiến những vật dụng quen thuộc được nâng tầm thông qua quá trình biến đổi hình thức.

Giám tuyển Ed Schad của The Broad nhận định:
“Từ những phản hồi thủ công, mang tính cá nhân với chủ nghĩa tối giản vào thập niên 1970, đến việc tham gia sớm vào giai đoạn hoàng kim của kỹ nghệ chế tác tại Los Angeles, Therrien đã đóng góp quan trọng cho nhiều cuộc đối thoại cốt lõi của điêu khắc trong hơn 40 năm. Nhưng điều quan trọng nhất ở Therrien là khả năng khơi gợi cảm giác kỳ diệu. Những ký ức và đam mê riêng tư của ông mở ra một không gian bí ẩn, nơi người xem có thể suy tưởng về chính mình.”

Robert Therrien sinh năm 1947 tại Chicago, trước khi cùng gia đình chuyển đến Palo Alto, California khi ông chín tuổi, một phần vì chứng hen suyễn nghiêm trọng. Tuổi thơ Trung Tây và bệnh tật ấy thấp thoáng trong nhiều hình khối lặp lại trong tác phẩm. Một bức tranh gồm hai mảng xanh, thoạt nhìn như trừu tượng hình học, thực chất là hình ảnh song đôi của cánh cửa Hà Lan mở hé – ký ức từ ngôi nhà của bà ngoại – sau này được ông chuyển hóa thành điêu khắc. Ba khối cầu xếp chồng gợi liên tưởng từ điêu khắc hiện đại đến người tuyết tuổi thơ. Hình nón cong hay chiếc mũ phù thủy đồng thời là hình ảnh nhà nguyện, một mô-típ được Therrien sử dụng tới 57 lần. “Theo thời gian, những nhà nguyện ấy trở nên ngày càng mong manh và mang tính con người, bởi cách chúng được tạo hình và chạm khắc,” Schad viết.

Cao hơn 1m80, Therrien là người ít nói, khắc khổ, với khiếu hài hước. Ông theo học tại California College of the Arts (Oakland), sau đó nghiên cứu nhiếp ảnh tại Brooks Institute và hội họa tại Santa Barbara Institute, trước khi hoàn thành bằng MFA tại Đại học Nam California năm 1974. Thời gian này, ông sống và làm việc trong một studio mặt tiền trên đại lộ Pico, nơi ông kiên nhẫn chế tác những tác phẩm đầu tay hoàn toàn bằng tay. Đến năm 1985, ông bắt đầu trưng bày cùng Leo Castelli Gallery tại New York.

Từ năm 1990, sau khi xây dựng xưởng lớn tại trung tâm Los Angeles và bắt đầu cộng tác với các xưởng chế tác, nghệ thuật của Therrien không hề mất đi sự thân mật. Tác phẩm mở đầu triển lãm là một tháp tám feet gồm những chiếc đĩa sứ trắng xếp chồng, trông như sắp đổ. Những chiếc đĩa – cũng như các vật dụng nhà bếp khác – đều rất đỗi bình thường, được lấy cảm hứng từ ký ức tuổi thơ ở Chicago. Tương tự, những chiếc nồi Revereware được phóng đại và đặt trong một tủ cao gần ba mét, lót vải đỏ bên trong.

Những khoảnh khắc mang sắc thái Alice ở xứ sở thần tiên này bắt nguồn từ phim hoạt hình, ảnh hưởng nghệ thuật sớm nhất của Therrien. Ông từng chia sẻ năm 2000: “Tôi bị cuốn hút bởi tính chuyển động của hoạt hình, điều đó ảnh hưởng rất nhiều đến tác phẩm. Hoạt hình là một phần trong ý thức của nhiều người. Chúng giản lược cơ thể đến những hình dạng đơn giản nhất – và tôi cũng đi đến những hình ảnh như thế.”

Những hình thức tưởng chừng đơn giản ấy còn gợi nhắc đến Constantin Brâncuși – nguồn ảnh hưởng khiến Therrien tạo nên hàng loạt bộ râu khổng lồ với nhiều kích thước và chất liệu khác nhau, treo lơ lửng để nhấn mạnh tính hóa trang. Được thực hiện từ 2007 đến 2014 bằng kim loại, nhựa hoặc tóc thật, chúng vừa hài hước vừa gây bối rối, gợi liên tưởng đến bộ râu của ông già Noel hơn là nhà điêu khắc Romania. Therrien từng nói: “Tôi muốn làm một hình thức tượng hình có thể tiếp cận bằng nhiều chất liệu khác nhau… Một bộ râu trong hoạt hình có thể có đời sống riêng.”

Những bộ râu ấy là tác phẩm mang tính hài hước và bí ẩn nhất của Therrien – nếu ta nhớ đến L.H.O.O.Q của Marcel Duchamp, tấm bưu thiếp Mona Lisa với ria mép vẽ thêm, một ready-made mang tính cách mạng trong lịch sử nghệ thuật. Chính phương pháp ấy mở ra con đường để Therrien khai thác những ‘sự vật sẵn có’, chuyển hóa chúng thành những tác phẩm mang dấu ấn cá nhân sâu sắc và đầy sức hấp dẫn.

Tất cả, suy cho cùng, đều bắt nguồn từ những sự vật.

Nguồn: Wallpaper*

Biên dịch: Hoàng Linh