Alix Aymé: Hành trình viễn du và những dấu ấn nghệ thuật Đông Dương

Alix Aymé (tên khai sinh là Alix Hava) sinh năm 1894 tại Marseille, Pháp. Bà từng được đào tạo âm nhạc tại Nhạc viện Toulouse trước khi chuyển tới Paris nghiên cứu hội họa dưới sự hướng dẫn của George Desvallières (1861-1950) và đặc biệt là Maurice Denis (1870-1943). Chịu ảnh hưởng sâu sắc từ tư duy tạo hình của nhóm Nabis và phong cách trang trí của người thầy Maurice Denis, bà đã tiếp thu tư tưởng biến mặt phẳng bức tranh thành sự kết hợp hòa hợp giữa đường nét và mảng màu. Năm 1920, cuộc đời bà bước sang trang mới khi kết hôn với người chồng đầu tiên và theo ông sang Thượng Hải, rồi chuyển sang định cư tại Hà Nội vào năm 1921. Đây là mốc khởi đầu cho một tình yêu bền chặt và niềm đam mê kéo dài trọn đời của bà đối với mảnh đất Đông Dương.

Marché au Vietnam © Alix Aymé

Trong những năm tháng sinh sống tại Đông Dương, Alix Aymé không ngừng thực hiện các chuyến viễn du đến Lào, Campuchia, Nhật Bản và Trung Quốc để mở rộng tầm mắt và nghiên cứu văn hóa bản địa. Sự tò mò học hỏi đã dẫn dắt bà thử nghiệm và làm chủ nhiều kỹ thuật đa dạng như vẽ tranh lụa kết hợp thếp vàng, khắc gỗ, màu nước, phấn màu (tempera), sơn dầu và đặc biệt là chất liệu sơn mài truyền thống. Nhờ am hiểu kỹ thuật sơn mài Nhật Bản và dành nhiều tâm huyết nghiên cứu sơn mài Việt Nam, bà được mời giảng dạy tại Trường Trung học Albert Sarraut và Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương (hiện là Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam). Cùng với họa sĩ Joseph Inguimberty (1896-1971), bà đã đồng hành, hỗ trợ và truyền dạy kỹ thuật sơn mài cho các thế hệ học sinh Việt Nam, góp phần chấn hưng và đưa sơn mài từ một nghề thủ công mỹ nghệ bước lên vị thế của một chất liệu hội họa tân tiến. Bên cạnh đó, vào năm 1929, bà được giao thực hiện dự án trang trí quy mô lớn rộng hơn 100m² miêu tả đời sống, truyền thống vương quốc Lào tại phòng tiếp tân Cung điện Hoàng gia Luang Prabang.

Di sản nghệ thuật của Alix Aymé là sự giao thoa độc đáo giữa tinh thần hiện đại phương Tây và mỹ cảm tinh tế Đông Phương. Các đề tài quen thuộc trong tranh bà thường gắn liền với cuộc sống thường nhật: từ hình ảnh thiếu nữ, trẻ em vùng cao, khung cảnh sinh hoạt gia đình, chợ hoa Hà Nội đến vẻ đẹp thơ mộng của dòng sông Mekong. 

Après-midi paisible (1935) © Alix Aymé

Tranh sơn mài của bà thể hiện sự làm chủ bậc thầy đối với sự kết hợp giữa các mảng màu then, son, vàng thếp và mảng sáng mờ nhẵn mịn. Điển hình như kiệt tác sơn mài khổ lớn Pastorale (1938-1940), bà đã tạo dựng nên một khung cảnh ngụ ngôn thần thoại đầy thơ mộng xung quanh hồ nước bồi vàng, vừa tôn vinh vẻ đẹp hình thể thiếu nữ vừa gửi gắm những chiêm nghiệm sâu sắc về mối duyên nợ giữa hai văn hóa Pháp - Việt. 

Pastorale (1938-1940) © Alix Aymé

Nu au lotus (1930) © Alix Aymé

Hanoi (1931) © Alix Aymé

Nature morte (1935) © Alix Aymé

Năm 1945, sau biến cố mất đi người con trai đầu Michel và bối cảnh thời cuộc biến động, bà trở về Pháp định cư. Dù vậy, bà vẫn tiếp tục sáng tác, thực hiện các tấm bình phong sơn mài lớn, viết bài nghiên cứu chuyên sâu về sơn mài Đông Dương cho các tạp chí uy tín và không ngừng chu du khắp thế giới cho tới khi qua đời vào năm 1989. Ngày nay, Alix Aymé được tôn vinh như một trong những gương mặt nữ nghệ sĩ hiếm hoi và quan trọng nhất của trường phái Mỹ thuật Đông Dương, người đã kết nối hai nền văn hóa Á - Âu bằng tình yêu tha thiết và vốn tài năng hội họa xuất sắc.

Coucher de soleil sur le fleuve (1925) © Alix Aymé

La fumerie d’opium (1930) © Alix Aymé

***

Xem và sưu tầm tác phẩm của các hoạ sĩ đương đại tại Vanvi Gallery tại đây.

Tác giả: Gia Phương

Nguồn: Diacritik, Jean Francois Hubert, Gazette Drouot

Đọc thêm:

Cuộc đời và di sản nghệ thuật của hoạ sĩ Alix Aymé