Simon Hantaï: Giữa sự vô hình và bền bỉ của thị giác (Phần 1)

Simon Hantaï là họa sĩ của sự vắng mặt, vô hình và rút lui. Bản chất nghệ thuật của ông có thể được cảm nhận rõ nhất trong những khoảng trống giữa các màu sắc, trong những khoảng không gian hội họa và khái niệm của ông. Trong tranh của Hantaï, sự hiện diện nặng nề của cái tôi nghệ sĩ được cố ý xóa mờ, chỉ còn lại một vầng hào quang mờ ảo. Nghệ thuật của ông chủ yếu được biết đến trong lĩnh vực Nghệ thuật Trừu tượng và Phi hình thức, nhưng mang một phong cách cá nhân rất riêng, được đặc trưng bởi những nghiên cứu khái niệm sâu sắc và các kỹ thuật do chính ông phát minh, nổi tiếng nhất là kỹ thuật pliage (gấp).

Simon Hantaï trong studio (Meun, 1974)

Sinh ra tại Hungary năm 1922 và sau này nhập quốc tịch Pháp, Hantaï theo học tại Học viện Mỹ thuật Hungary ở Budapest, công khai ủng hộ cuộc đấu tranh chống phát xít và tự nhận mình là một người cộng sản. Con đường nghệ thuật của ông chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ những chuyến đi: trước hết là nước Ý, trong tinh thần của một “Grand Tour” hiện đại, nơi ông bị mê hoặc bởi tính biểu tượng trang nghiêm của nghệ thuật Byzantine ở Ravenna cũng như sự cân bằng hình thức của thời Phục Hưng; sau đó là nước Pháp, nơi ông định cư vĩnh viễn từ năm 1948.

Một trăm năm sau ngày sinh của ông, Quỹ Louis Vuitton dành tặng ông một triển lãm hồi tưởng quy mô lớn tại Paris, do Anne Baldassarri phụ trách với sự hỗ trợ của gia đình Hantaï. Triển lãm lần theo hành trình sáng tạo đa diện của nghệ sĩ, được đánh dấu bởi nhiều giai đoạn hình thức và kỹ thuật khác nhau, phản ánh một dòng tư duy luôn vận động. Sự chuyển đổi từ phong cách này sang phong cách khác không bao giờ là ngẫu nhiên: chúng thể hiện những suy tư trí tuệ. Vì lý do này, di sản của ông vượt ra ngoài ranh giới của hội họa, để lại tiếng vang trong nhiều nghệ sĩ trừu tượng và cả trong triết học.

TỪ SIÊU THỰC ĐẾN TRỪU TƯỢNG

Việc chuyển tới Pháp năm 1948 mang tính bước ngoặt đối với Simon Hantaï khi còn trẻ. Tại Paris, họa sĩ người Hungary nhanh chóng tiếp xúc và làm quen với nhóm nghệ sĩ Siêu thực. Đặc biệt, cuộc gặp gỡ với nhà thơ André Breton đã đưa ông đến gần hơn với những khái niệm tiên phong của chủ nghĩa tự động (automatism). Việc vẽ và viết không chịu sự can thiệp của lý trí - hoàn toàn theo bản năng hoặc dựa trên những yếu tố ngẫu nhiên - cho phép những hình ảnh tiềm ẩn của vô thức trồi lên bề mặt, thoát khỏi cái mà Breton gọi là “chế độ độc tài của logic”. Quả thực, những tác phẩm đầu tay của Hantaï mang tính tạo hình giàu chất mộng mị: các bức tranh figurative mang màu sắc siêu thực.

Tuy nhiên, vào năm 1955, họa sĩ đã sớm từ bỏ phong cách tả thực để chuyển sang một loại hình trừu tượng cử chỉ thử nghiệm ban đầu. Sự chuyển đổi này không phải là một bước ngoặt mâu thuẫn đối với ông. Họa sĩ đã nắm bắt được tính tự phát trong cử chỉ của chủ nghĩa Siêu thực, áp dụng các kỹ thuật tự động như chà xát (frottage), cạo bề mặt, hay dán decal (decalcomania), và tập trung vào một nghệ thuật thoát khỏi những định kiến ​​của người nghệ sĩ. Sự chuyển đổi này cũng chịu ảnh hưởng bởi sự bùng nổ khám phá chủ nghĩa Biểu hiện Trừu tượng của Jackson Pollock, điều đã đưa ông đến gần hơn với một nghệ thuật trừu tượng trữ tình hơn. Tuy nhiên, bên cạnh những tham chiếu đương đại, ông cũng giữ lại ảnh hưởng của nghệ thuật quá khứ, như nghệ thuật Byzantine. Các bức tranh của Hantaï trong thập niên 1950 thực sự là những “phương tiện văn hóa” được trau chuốt: chúng vang vọng cả quá khứ lẫn hiện tại, kết hợp những cử chỉ mới mẻ với các động tác cổ xưa, tạo nên một ngôn ngữ hội họa nơi thời gian và truyền thống giao thoa.

Simon Hantaï, Peinture, 1957

Nguồn: ideelart

Biên dịch: Thu Thảo

Xem tiếp bài viết phần 2 tại đây