Simon Hantaï: Giữa sự vô hình và bền bỉ của thị giác (Phần 2)

KHOẢNG TRỐNG GIỮA CÁC NẾP GẤP

Thập niên 1960 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong sự nghiệp của Simon Hantaï với phát minh ra kỹ thuật gấp vải (pliage). Pliage là một phương pháp làm việc mới bao  gồm việc thắt nút, gấp và vò vải để tạo ra nhiều hình dạng khác nhau trên bề mặt tranh. Các tác phẩm được thực hiện bằng kỹ thuật pliage đã được ghi nhận và khẳng định vào năm 1967, thông qua triển lãm do nhà buôn nghệ thuật Jean Fournier giám tuyển. Từ năm 1960 đến 1982, Hantaï lần lượt sáng tác tám series khác nhau, như Mariales (Những bức tranh Đức Mẹ) và Panses, mỗi series tương ứng với những quy trình riêng biệt; thậm chí ông còn áp dụng kỹ thuật này vào các bức tranh tường. Thực hành nghệ thuật của Hantaï luôn được đặc trưng bởi tính liên hoàn (seriality), như một cuộc truy tìm không ngừng hướng tới tính khách quan của quy trình. Nhìn vào các tác phẩm của Hantaï, những tác phẩm sống động từ những nếp gấp và khoảng trắng, người ta chợt nghĩ đến những bức tranh cắt giấy màu gouache của Henri Matisse, tạo nên những điệu nhảy của không gian và hình dạng.

Sang thập niên 1970, quy trình pliage mang những hình thức có cấu trúc chặt chẽ hơn và các mô thức đều đặn. Điều này thể hiện rõ trong series Blancs (1973–1974), cũng như series nổi tiếng hơn là Tabulas- từ tabula trong tiếng Latinh (bảng) - gồm các lưới hình vuông đơn sắc, được ngăn cách bởi những khoảng trống không tô màu đồng đều. Khi tiếp xúc với nhau, họa tiết tạo ra hiệu ứng quang học của màu sắc óng ánh, nhờ hiện tượng gọi là sự lưu ảnh trên võng mạc. Mắt chúng ta ghi nhận sự tương phản giữa các màu sắc đậm và các vùng trắng, tạo ra một quầng sáng có màu. Ví dụ, trong các bức tranh Lilas, màu trắng lạnh của sơn acrylic đặt trên nền trắng ấm hơn của vải bố tạo ra một màu tím nhạt đáng ngạc nhiên. Do đó, loạt tranh Tabulas có thể được xem như một thí nghiệm quang học để rèn luyện thị giác nhận biết màu sắc ngay cả khi thực tế không có màu: một bài tập về việc nhìn và hiểu sự vô hình.

Simon Hantaï. Triển lãm kỷ niệm 100 năm tại Quỹ Louis Vuitton. Paris, Pháp. 2022

NGƯỜI HỌA SĨ BIẾN MẤT

Trong những năm 1980, Simon Hantaï ngày càng trở nên “vô hình” trong chính thực hành nghệ thuật của mình. Nghệ sĩ sử dụng chất liệu nhẹ hơn và mỏng hơn; ông tạo ra những tác phẩm nghệ thuật với ranh giới rõ ràng nhưng phù du, và Simon trở thành một sự hiện diện khó nắm bắt và không thể với tới. Mùa hè năm 1982, họa sĩ chính thức đại diện cho Pháp tại Triển lãm Nghệ thuật Venice lần thứ 40. Sự kiện này, thay vì thúc đẩy ông, lại khiến ông xa rời giới nghệ thuật và lui về cuộc sống riêng tư. Ông nhìn thấy nguy cơ của nghệ thuật khi nó trở thành một màn trình diễn trống rỗng, nơi cử chỉ cá nhân của người họa sĩ lấn át toàn bộ mặt toan. Trái ngược với xu hướng đề cao dấu ấn cá nhân, hội họa của Simon Hantaï được xây dựng trên mối liên hệ chặt chẽ với các cơ chế nhận thức của thị giác và tư duy. Chính dòng chảy lý thuyết mạnh mẽ này đã khiến ông thường gắn bó với các nhà triết học hơn là với các họa sĩ khác, như Derrida, Nancy và Deleuze.

Simon Hantaï. Triển lãm kỷ niệm 100 năm tại Quỹ Louis Vuitton. Paris, Pháp. 2022

Đây là nơi mà tính hiện đại của Hantaï nằm ở chỗ: ông tạo ra nghệ thuật hoạt động như tư duy trừu tượng. Di sản của ông tiếp tục vang vọng sau đó, như trong các bức tranh tối giản của Michel Parmentier, hoặc trong các lưới óng ánh của Daniel Buren. Dù Simon Hantaï đã biến mất khỏi hệ thống nghệ thuật với tư cách một nghệ sĩ hoạt động công khai, các màu sắc phi vật chất trong hội họa của ông vẫn khắc sâu vào ký ức thị giác của nghệ sĩ đương đại.

Simon Hantaï. Triển lãm kỷ niệm 100 năm tại Quỹ Louis Vuitton. Paris, Pháp. 2022

Nguồn: ideelart

Biên dịch: Thu Thảo

Xem lại bài viết phần 1 tại đây