“Quan Âm Thị Kính” của họa sĩ Phan Cẩm Thượng: Một lớp ký ức văn hóa trên mặt vóc

Họa sĩ Phan Cẩm Thượng không chỉ được biết đến với tư cách một họa sĩ, mà còn là nhà phê bình và nhà nghiên cứu dành nhiều thập kỷ tìm hiểu mỹ thuật và văn hóa truyền thống Việt Nam. Chính nền tảng học thuật ấy đã tạo nên một ngôn ngữ hội họa rất riêng, mỗi bức tranh của ông không chỉ phục vụ thị giác mà còn để người xem khám phá lớp trầm tích của lịch sử và ký ức văn hóa Việt Nam. 

Hành trình đưa văn hóa cổ Việt vào hội họa 

Sinh ra và lớn lên trong một gia đình có truyền thống hiếu học và yêu nghệ thuật, họa sĩ Phan Cẩm Thượng sớm được tiếp xúc với văn hóa và mỹ thuật dân tộc. Những năm tháng sau này rong ruổi qua nhiều vùng quê, điền dã tại đình làng, chùa cổ và các di tích đã giúp ông nhận ra rằng vẻ đẹp của văn hóa Việt không nằm ở những biểu tượng xa vời, mà được hình thành từ chính đời sống bình dị của con người. Từ người nông dân đến tầng lớp trí thức, từ sinh hoạt làng xã đến chốn cung đình, mỗi lát cắt của đời sống đều góp phần tạo nên bản sắc văn hóa Việt. Nền tảng học thuật ấy đã tạo nên một ngôn ngữ hội họa rất riêng, nơi mỗi tác phẩm đều được nuôi dưỡng từ vốn hiểu biết sâu sắc về mỹ thuật cổ Việt.

Tác phẩm “Ba bà chúa thượng ngàn” của họa sĩ Phan Cẩm Thượng (2002/2003)

Điều đặc biệt là họa sĩ Phan Cẩm Thượng nghiên cứu văn hóa không chỉ để lưu giữ hay phục dựng quá khứ mà ông còn mong muốn đưa những giá trị thẩm mỹ của văn hóa Việt trở lại đời sống đương đại. Tranh của ông không kể lại văn hóa Việt theo lối minh họa, mà tái cấu trúc những lớp ký ức, điển tích và biểu tượng truyền thống thành một ngôn ngữ tạo hình giàu bản sắc, giúp người xem vừa thưởng thức vẻ đẹp thị giác, vừa hiểu hơn về ký ức, tín ngưỡng và tinh thần của người Việt. 

“Quan Âm Thị Kính” và câu chuyện về con người Việt 

Trong kho tàng văn học và sân khấu dân gian Việt Nam, “Quan Âm Thị Kính” không chỉ là một tích chèo kinh điển mà còn là câu chuyện kết tinh nhiều giá trị đạo đức và tinh thần của người Việt. Câu chuyện về Thị Kính từ người phụ nữ chịu oan khuất đến hình tượng Quan Âm cứu độ chúng sinh đã vượt ra ngoài sân khấu để trở thành biểu tượng của lòng từ bi, đức nhẫn nhịn và những quan niệm đạo đức trong xã hội truyền thống. Chính chiều sâu ấy đã khiến tác phẩm trở thành nguồn cảm hứng đặc biệt đối với Phan Cẩm Thượng - một người họa sĩ luôn xem văn hóa dân gian là mạch nguồn của hội họa đương đại.

Tác phẩm “Quan Âm Thị Kính” được trưng bày tại triển lãm “Dạo bước qua các vùng đất của sơn mài“ (2023)

Tác phẩm “Quan Âm Thị Kính” gây ấn tượng trước hết bởi quy mô của nó. Trên khổ vóc dài 2m4 là hàng dài nhân vật đứng nối tiếp nhau, ông tô điểm mỗi tính cách là mỗi số phận riêng. Họa sĩ Phan Cẩm Thượng không dồn mọi ánh nhìn vào Thị Kính, ông dành sự quan tâm như nhau cho từng con người xuất hiện trong bức tranh. Câu chuyện vì thế không còn thuộc về riêng Thị Kính, mà mở rộng thành bức chân dung của cả một cộng đồng làm nên đời sống văn hóa Việt. 

Ông Thượng luôn vẽ bằng một nỗi niềm thương mến dành cho con người. Với Phan Cẩm Thượng, văn hóa không chỉ hiện diện trong đình chùa, cổ vật hay những phong tục được lưu truyền, văn hóa chính là con người Việt. Ông cho rằng người Việt vốn có nền văn hóa giàu tính thẩm mỹ, có lẽ vì thế mà thế giới hội họa của người nghệ sĩ ấy luôn hướng về những con người xưa, những dáng hình đã lùi vào quá khứ nhưng vẫn mang theo phong vị của văn hóa Việt. Khi vẽ những con người của quá khứ, điều ông lưu giữ không chỉ là ký ức về một thời đã xa, mà còn là những giá trị đã nuôi dưỡng tâm hồn người Việt qua nhiều thế hệ.

Ngôn ngữ sơn mài trong “Quan Âm Thị Kính” 

Điều tạo nên sức hút của “Quan Âm Thị Kính” còn nằm ở chính ngôn ngữ sơn mài mà Phan Cẩm Thượng theo đuổi suốt nhiều năm. Ông không đến với sơn mài từ tư duy của một họa sĩ muốn chinh phục chất liệu, mà từ mỹ cảm của những người xưa làm tượng Phật. Quan niệm ấy cũng góp phần tạo nên dấu ấn riêng của tranh sơn mài Phan Cẩm Thượng với "khối phải đầy, màu phải no, đạt đến độ đẹp vàng son, ngon mật mỡ mới chịu thôi". Bởi vậy, bề mặt tranh luôn dày, màu sắc được đẩy tới độ đằm và sâu, các mảng màu đặt cạnh rồi chồng lên nhau tạo nên một nhịp điệu tự nhiên. Những lớp son, then và vàng được phủ rồi mài nhiều lần khiến màu sắc như lắng xuống, các mảng vàng ẩn hiện dưới lớp sơn vừa đủ để ánh lên khi người xem thay đổi góc nhìn, khiến toàn bộ bức tranh mang vẻ cổ kính như một hiện vật đã đi qua nhiều lớp thời gian.

Chất liệu sơn mài được thể hiện tinh tế qua tác phẩm

Cách họa sĩ Phan Cẩm Thượng dàn dựng “Quan Âm Thị Kính” gợi nhiều liên tưởng đến một sân khấu chèo truyền thống. Các nhân vật xuất hiện nối tiếp nhau theo một nhịp điệu chậm rãi, mỗi dáng đứng, mỗi cử chỉ đều mang theo một tính cách và một số phận riêng. Ánh nhìn của người xem cũng vì thế dịch chuyển tự nhiên từ nhân vật này sang nhân vật khác, giống như đang theo dõi từng lớp diễn nối tiếp trên sân khấu. Nhịp kể ấy khiến bức tranh phảng phất phong vị hoài cổ, đồng thời gợi lại ký ức về đời sống văn hóa dân gian, nơi những câu chuyện được lưu truyền qua nhiều thế hệ bằng tiếng hát và lời kể quen thuộc. 

Lời kết

Văn hóa trong tranh họa sĩ Phan Cẩm Thượng không có cảm giác được mang từ sách vở vào tranh, nó ở đó như một lớp ký ức vốn đã thấm vào cách ông nhìn con người. Quan Âm Thị Kính cho thấy hội họa của Phan Cẩm Thượng luôn bắt nguồn từ văn hóa Việt. Càng quan sát, người xem càng nhận ra phía sau tác phẩm là cả một chiều sâu lịch sử, mỹ thuật Việt Nam và bản sắc dân tộc được người họa sĩ gìn giữ bằng ngôn ngữ tạo hình của riêng mình.

Nhấn vào đây để xem thêm về các tác phẩm của Họa sĩ Phan Cẩm Thượng

Tác giả: Nguyễn Thùy Linh

Nguồn: Họa sĩ, nhà phê bình Phan Cẩm Thượng: Người Việt vốn có nền văn hóa thẩm mỹ rất cao, Cùng dạo bước qua các vùng đất của sơn mài, Tranh sơn mài "Quan âm thị kính"- Họa sỹ Phan Cẩm Thượng