Pieter Bruegel the Elder: Từ biệt danh “Peasant Bruegel” đến trường di sản lẫy lừng của nghệ thuật Early Netherlandish

Nếu hội họa Ý thời Phục hưng tôn vinh các vị thần, anh hùng và giới quý tộc, thì ở vùng đất Hà Lan thế kỷ XVI, Pieter Bruegel the Elder (hay Pieter Bruegel cha - để phân biệt với người con trai có cùng tên) lại dành cả sự nghiệp để quan sát những con người bình thường nhất. Chủ thể trong các bức tranh của Bruegel thường chỉ là những người nông dân trong khi đang cày ruộng, uống bia, nhảy múa trong lễ hội, tổ chức đám cưới, hay đang vật lộn với mùa đông khắc nghiệt.

Chính điều đó khiến hậu thế nhớ đến ông bằng một biệt danh rất đặc biệt: Peasant Bruegel - Bruegel nông dân.

Sinh vào khoảng năm 1525 tại Brabant (nay thuộc Bỉ), Bruegel hoạt động trong giai đoạn mà châu Âu đang trải qua nhiều biến động về tôn giáo, chính trị cũng như tư tưởng. Sau thời gian học nghề tại Antwerp và du hành qua nước Ý, ông trở về vùng Low Countries để phát triển phong cách hội họa riêng. Dù chịu ảnh hưởng từ nghệ thuật Phục hưng Ý sơ khai (Renaissance Art), Bruegel không đi theo con đường đặc tả cơ thể người hay lấy thần thoại Hy Lạp làm chủ thể nghệ thuật như nhiều hoạ sĩ cùng thời. Thay vào đó, ông hướng ánh nhìn về chính cuộc sống thường nhật của quê hương mình.

Biệt danh Peasant Bruegel xuất hiện sau khi ông qua đời, ban đầu nhằm phân biệt ông với hai người con trai - Pieter Brueghel the Younger (1564 - 1638) và Jan Brueghel the Elder (1568 - 1625) - cũng đều trở thành hai họa sĩ nổi tiếng. Nhưng theo thời gian, cái tên ấy lại trở thành cách người đời ghi nhớ phong cách sáng tác của ông.

Bruegel là một trong những người đầu tiên đưa tầng lớp nông dân trở thành nhân vật chính của hội họa. Trong các tác phẩm như The Peasant Wedding, The Peasant Dance hay The Harvesters, người xem không bắt gặp những vị vua hay các thánh nhân, mà là những con người đang lao động, ăn uống, vui chơi và sinh hoạt. Có nhiều giai thoại còn kể rằng Bruegel từng cải trang thành nông dân để tham dự các lễ cưới và hội làng nhằm ghi lại cuộc sống một cách chân thực nhất. 

Ẩn ý về bối cảnh xã hội và bản chất con người 

Tuy nhiên, nếu chỉ xem Bruegel như một “họa sĩ của người nông dân”, ta có lẽ sẽ bỏ lỡ nhiều tầng lớp được ẩn giấu trong các tác phẩm nghệ thuật của ông.

Ẩn sau những khung cảnh tưởng chừng vui vẻ là những suy ngẫm của Bruegel về xã hội và bản chất con người. Ông thường lồng ghép tục ngữ dân gian, biểu tượng Kitô giáo và những lời châm biếm về lòng tham, sự ngu dốt hay tính phù du của cuộc sống trong tranh. Khi xem tranh của ông, càng dành nhiều thời gian quan sát, người xem càng khám phá được thêm nhiều chi tiết mới.

Ông cũng được xem là người kế thừa xuất sắc truyền thống Early Netherlandish (nghệ thuật Hà Lan sơ kỳ) - trường phái hội họa Bắc Âu vào khoảng thế kỷ XIV - XV, nổi tiếng với kỹ thuật sơn dầu tinh xảo nhằm tái hiện thế giới một cách siêu thực và tỉ mỉ đến từng chi tiết, cùng sự gài gắm của các biểu tượng với ý nghĩa ẩn dụ cao. Từ các bậc tiền bối như Jan van Eyck, Rogier van der Weyden hay Hieronymus Bosch, Bruegel tiếp nhận tinh thần ấy nhưng phát triển theo một hướng hoàn toàn khác.

Nếu hội họa Early Netherlandish trước đó chủ yếu tập trung vào các chủ đề tôn giáo hoặc ký hoạ cá nhân, Bruegel lại mở rộng góc nhìn ra cả một xã hội. Trong tranh của ông, hàng trăm nhân vật có thể cùng xuất hiện trên một mặt tranh, mỗi người thực hiện một hành động khác nhau. Không còn một nhân vật trung tâm tuyệt đối; thay vào đó, chính đời sống cộng đồng vươn lên và trở thành chủ thể chính.

“Peasant Bruegel” làm nên tên tuổi của một người nghệ sĩ vĩ đại 

Ảnh hưởng của Bruegel vượt xa số lượng tác phẩm ông để lại. Chỉ khoảng hơn bốn mươi bức tranh được xác nhận là do chính tay ông thực hiện, song, chúng đã trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều thế hệ họa sĩ sau này. Hai người con trai của ông tiếp tục sao chép và phổ biến các sáng tác của cha, giúp hình ảnh những người nông dân Bruegel lan rộng khắp châu Âu. Đồng thời, nhiều nghệ sĩ hiện đại cũng tìm thấy ở ông một cách kể chuyện bằng hình ảnh đầy sinh động, nơi mỗi nhân vật đều góp phần tạo nên một bức tranh toàn cảnh lớn đặc tả hiện thực xã hội thời bấy giờ.

Ngày nay, khi nhắc đến Pieter Bruegel the Elder, người ta vẫn nhớ đến biệt danh Peasant Bruegel. Nhưng đó chưa bao giờ chỉ là cách gọi một họa sĩ chuyên vẽ người nông dân. 

Trong một thời đại mà nghệ thuật chủ yếu dành cho giới quý tộc và các chủ đề tôn giáo, Bruegel đã chứng minh rằng cuộc sống bình dị cũng xứng đáng trở thành lịch sử. Ông không chỉ ghi lại những mùa gặt, những đám cưới hay lễ hội làng quê, mà còn lưu giữ cả niềm vui, nỗi khổ và những nghịch lý rất con người của thế kỷ XVI. 

Có lẽ vì thế mà Kenneth Clark (nhà sử học và giám tuyển nghệ thuật người Anh), khi nói về tranh của Bruegel, đã cho rằng: “His works are not to be looked at, but looked into.” [Tranh của ông không chỉ để ngắm nhìn, mà để chiêm nghiệm.]

***

Tác giả: Gia Phương

Nguồn: The Met, Britannica, The Art Story, BFI Player 

Đọc thêm: 

https://vanvi.com.vn/hieronymus-bosch-the-garden-of-earthly-delights-phan-1

https://vanvi.com.vn/jan-van-eyck-co-thuc-su-la-nguoi-phat-minh-ra-son-dau