Paul Gauguin: Chúng ta từ đâu tới? Chúng ta là ai? Chúng ta đi về đâu?

Trước cả khi người xem kịp nhìn màu sắc hay bố cục của Where Do We Come From? What Are We? Where Are We Going?, nhan đề của nó đã tạo ra một sức nặng riêng.

Chúng ta từ đâu tới? Chúng ta là ai? Chúng ta sẽ đi về đâu? 

Ba câu hỏi trên (cũng là nhan đề của bức tranh được viết ở góc trên cùng bên trái) mở đầu cho tác phẩm lớn nhất, về cả kích thước lẫn tầm quan trọng, của Paul Gauguin.

“Tôi tin rằng bức tranh này không chỉ vượt qua tất cả những tác phẩm trước đó của tôi, mà tôi cũng sẽ không bao giờ tạo ra điều gì tốt hơn, hay thậm chí tương tự như nó.”

— Paul Gauguin

Where Do We Come From? What Are We? Where Are We Going? có thể được coi như bản tuyên ngôn hội hoạ của Gauguin trong suốt sự nghiệp của ông, đặc biệt là vào khoảng thời gian ông sinh sống và sáng tác tại đảo Tahiti.

Hành trình kiếm tìm “thiên đường”

Trước khi trở thành hoạ sĩ chuyên nghiệp vào đầu thập niên 1880, ông có khởi đầu là một “Sunday painter” - tức người vẽ tranh vì đam mê cá nhân. Năm 1873, ông kết hôn và định cư ở Paris với tư cách là một nhà môi giới chứng khoán. Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng tài chính năm 1882 đã đưa cuộc đời ông sang một ngã rẽ hoàn toàn mới khi ông quyết định từ bỏ tất cả để trở thành họa sĩ toàn thời gian. Với khao khát thoát khỏi sự ngột ngạt của nền văn minh đô thị và tìm kiếm một chất liệu nghệ thuật “nguyên thủy” thuần khiết, Gauguin bắt đầu những chuỗi ngày viễn du không mệt mỏi, từ Brittany, đến Martinique, cho đến quyết định đặt chân lên hòn đảo Tahiti vào năm 1891. 

Đến năm 1895, sau những thất bại liên tiếp về tài chính tại Pháp, ông quay trở lại Tahiti và dành phần lớn cuộc đời sáng tác của mình nơi đây. Giữa bối cảnh bị bủa vây bởi sự nghèo đói, căn bệnh giang mai giày vò thể xác, và niềm vỡ mộng cay đắng trước việc xu hướng thực dân hóa đang dần làm biến chất hòn đảo “thiên đường” của mình, Gauguin đã dồn tất cả những chiêm nghiệm cuối cùng của cuộc đời vào nghệ thuật. Và chính trong những ngày tháng đen tối và tuyệt vọng nhất đó, kiệt tác Where Do We Come From? What Are We? Where Are We Going? đã được sinh thành.

Tiếng nói của bố cục và màu sắc

Khi ta nhìn vào các chủ thể và bố cục bức tranh - con người và động vật được sắp đặt xuyên suốt giữa khung cảnh nhiệt đới với biển cả và núi lửa tại đảo Tahiti - có thể thấy được rằng điểm nhìn được tác giả đặt từ phải sang trái, tương tự như một cuốn kinh cổ. Bắt đầu từ đứa trẻ đang ngủ (hình ảnh tượng trưng cho câu hỏi “Chúng ta từ đâu tới?”), đi qua nhân vật đứng ở trung tâm (“Chúng ta là ai?”), và kết thúc ở hình ảnh người phụ nữ già co mình dưới đất bên trái bức tranh (“Chúng ta sẽ đi về đâu?”), bức tranh như dần mở ra cái nhìn soi chiếu các giá trị cuộc đời mỗi con người, từ thuở lọt lòng đến khi trở về với cát bụi.

Về mặt phong cách, bố cục tác phẩm được xây dựng nhằm gợi nhắc tới những bức bích họa fresco hoặc các biểu tượng tôn giáo được vẽ trên nền vàng. Hai góc trên cùng của tranh được dát vàng nổi bật càng nhằm tăng cường hiệu ứng ấy. Những con người trong tranh cũng không cân xứng với nhau theo tỷ lệ thực -  một dụng ý của Gauguin khi cố ý làm chúng mất cân xứng - tạo nên một hiệu ứng như thể họ là các hình thể đang trôi nổi trong không gian thay vì đang hiện hữu trên nền đất. 

Cách sử dụng màu sắc trong bức hoạ cũng thể hiện một bản thể của Gauguin mà ông đã mất hàng năm trời để kiếm tìm. Bằng cách chối từ những gam màu tả thực thiên nhiên, ông nhuộm đẫm không gian bằng những mảng màu phẳng, u tối và có phần phi tự nhiên. Sắc xanh đậm của núi rừng bủa vây lấy những nhân vật mang làn da vàng, cam nóng rực, tạo nên một thứ ánh sáng huyền bí như toả ra từ cơ thể từng người. Màu sắc trong tranh Gauguin thường không có nhiệm vụ “tả thực”, mà trở thành thứ ngôn ngữ nội tâm thuần khiết nhất của ông. Đó là tuyên ngôn giải thoát ông khỏi những giáo điều mỹ học phương Tây và tiến trình phát triển nhanh chóng mặt của nền văn minh hiện đại, để trở về là một bản thể “hoang dã" và phóng khoáng trong ông mà ông đã tìm ra được trong quãng thời gian sống chung với người dân và thiên nhiên trên đảo Tahiti thân thương.

Một lời giải không trọn vẹn 

Những đặc điểm về bố cục và phong cách này, kết hợp cùng sự khai thác chủ đề bí ẩn của Gauguin, đã tạo nên một tính triết học riêng cho Where Do We Come From? What Are We? Where Are We Going?. Và như một đặc trưng thường thấy ở các tác phẩm thuộc trường phái Tượng trưng (Symbolism) thời bấy giờ, một lời giải mã chính xác và trọn vẹn cho bức tranh vẫn luôn là điều không thể chạm tới. 

Tác phẩm là một sự pha trộn đầy chủ ý giữa ý nghĩa phổ quát đại chúng - bởi rằng những câu hỏi ở tiêu đề bức tranh là những câu hỏi nền tảng chạm đến gốc rễ trong sự tồn tại của con người – và những bí ẩn mang tính huyền học của chính tác giả. Mặc dù bức họa được vẽ trên khổ lớn tương tự như các bức tranh trang trí công cộng của nghệ sĩ Pháp Pierre Puvis de Chavannes (một họa sĩ mà Gauguin vô cùng ngưỡng mộ), nhưng Where Do We Come From? What Are We? Where Are We Going?, về cốt lõi, lại là một thế giới với tính riêng tư cao, nơi ý nghĩa thực sự của nó có lẽ chỉ một mình Gauguin mới thấu tỏ hết.

“Và như thế, tôi đã hoàn thành một công trình triết học với tầm vóc sánh ngang kinh Phúc Âm.”

— Paul Gauguin

***

Tác giả: Gia Phương

Nguồn: Smart History, The Met, The Art History

Đọc thêm: 

https://vanvi.com.vn/phong-trung-bay-quoc-gia-uc-mua-lai-tac-pham-cua-gauguin

https://vanvi.com.vn/tai-sao-vincent-van-gogh-lai-tu-cat-tai-minh