Nhật Bản qua đôi mắt của Edward Atkinson Hornel

“A reed shaken by the wind; to those acquainted even slightly with Japanese art the words express the spirit and motif of its dainty achievements. Japanese art, rivalling in splendour the greatest art in Europe, the influence of which is now fortunately being felt in all the new movements in Europe, engenders the desire to see and study the environment out of which this great art sprung, to become personally in touch with the people, to live their life and discover the source of their inspiration.” 

[“Cây suyễn rung rinh trong gió – với những ai từng chạm ngõ nghệ thuật Nhật Bản, dẫu chỉ đôi chút, cụm từ ấy đã gói trọn cả tinh thần lẫn chủ đề xuyên suốt trong những thành tựu tinh tế của nền nghệ thuật này. Mang vẻ rực rỡ chẳng hề kém cạnh những nền nghệ thuật vĩ đại nhất châu Âu, và thật may mắn khi làn sóng ấy đang lan tỏa mạnh mẽ vào mọi phong trào mới tại cựu lục địa, mỹ thuật Nhật Bản thắp lên trong ta khao khát được tận mắt chiêm ngưỡng và nghiên cứu mảnh đất đã ươm mầm cho những kiệt tác ấy; được đắm mình vào đời sống bản địa, cùng sống cuộc sống của họ để chạm vào tận cùng nguồn cảm hứng sáng tạo.]

—Edward Atkinson Hornel 

The Balcony, Yokohama (1894) © Edward Atkinson Hornel

Những dòng tâm sự ấy không chỉ đơn thuần là cảm nhận của Edward Atkinson Hornel (1864-1933) về mỹ thuật phương Đông, mà còn như một bản tuyên ngôn nghệ thuật, ghi lại bước ngoặt quan trọng nhất trong sự nghiệp của ông. Lớn lên tại thị trấn Kirkcudbright vùng Scotland, Hornel là một trong những gương mặt tiêu biểu nhất của Glasgow Boys – nhóm họa sĩ trẻ tiên phong đã thổi một làn gió hiện đại vào nền hội họa Scotland cuối thế kỷ 19 bằng tư duy sáng tạo đầy táo bạo, dám thách thức những quy chuẩn hàn lâm cứng nhắc.

Sau thời gian rèn luyện mỹ thuật tại Edinburgh và Antwerp (Bỉ), Hornel trở về quê nhà và bắt đầu định hình phong cách cá nhân qua những nét vẽ đắp sơn dày (impasto), kết hợp với kỹ thuật cạo bề mặt giàu tính thử nghiệm. Cùng với người bạn tri kỷ George Henry (1858-1943), ông đã tạo nên những tác phẩm hoành tráng đậm chất thần thoại. Tuy nhiên, thay vì dừng lại ở những chất liệu và đề tài quen thuộc của phương Tây, khao khát tìm kiếm một nguồn sinh khí mới đã dẫn dắt ông đến với chủ nghĩa Nhật Bản (Japonisme) – làn sóng thẩm mỹ đang càn quét và làm thay đổi diện mạo nghệ thuật châu Âu thời bấy giờ.

314 (1894) © Edward Atkinson Hornel

Nhóm Glasgow Boys coi Nhật Bản là một xã hội kiểu mẫu, nơi con người sống giản dị, chân thành và hòa hợp tuyệt đối với thiên nhiên. Với Hornel, nghệ thuật Nhật Bản ẩn chứa một vẻ đẹp nội tâm và sự hài hòa đến mê độ. Không thỏa mãn với việc chỉ ngắm nhìn xứ sở Phù Tang qua những bản in hay tranh khắc gỗ nhập khẩu, ông khao khát được tự mình dấn thân, hít thở bầu không khí và sống cuộc sống của người bản địa để thấu hiểu đến tận cùng nguồn cảm hứng của họ.

Cơ hội lịch sử đã đến nhờ sự tài trợ tài chính từ nhà buôn nghệ thuật Alexander Reid và nhà sưu tập lừng danh William Burrell tại Glasgow. Tháng 2 năm 1893, Hornel cùng George Henry giăng buồm rời cảng Liverpool và đặt chân đến Nagasaki vào tháng 4 cùng năm. Chuyến đi kéo dài 18 tháng này đã làm thay đổi hoàn toàn tư duy thẩm mỹ của Hornel. Dù quy định pháp lý thời đó buộc người châu Âu phải sống trong các "Khu nhượng địa", ông và Henry đã khéo léo làm công việc đại lý nhà đất để thâm nhập sâu vào đời sống thường nhật của người dân bản địa.

Hornel đặc biệt say mê những phong tục, trang phục truyền thống, kimono, nghệ thuật trà đạo và không gian kiến trúc phương Đông. Ông hấp thụ cách xử lý không gian phẳng, bỏ qua luật xa gần truyền thống để tập trung vào nhịp điệu của mảng màu, đường nét trang trí rực rỡ tựa như sắc lụa tơ tăm hay gốm sứ. 

A Japanese Tea Garden (1893-1894) © Edward Atkinson Hornel

Một điểm độc đáo trong phương pháp sáng tác của ông giai đoạn này là việc ứng dụng nhiếp ảnh. Tham gia Hội Nhiếp ảnh Nhật Bản ngay khi mới đến, Hornel đã tự chụp và sưu tầm vô số bức ảnh của các nhiếp ảnh gia thương mại như Ogawa Kazumasa (1860-1929). Ông đóng vai trò như một người sắp xếp bố cục, chắt lọc các chi tiết từ ảnh chụp: từ kiểu tóc, góc mặt nghiêng của các nữ vũ công, chiếc bàn nhỏ, đến đèn lồng hay tranh treo tường (kakemono), rồi tái tạo chúng lên canvas bằng những lớp sơn dầu dày đặc, lung linh, và đầy màu sắc.

Trở về Scotland sau 18 tháng phương du, Hornel mang theo một tư duy nghệ thuật đã hoàn toàn lột xác. Triển lãm 44 tác phẩm lấy đề tài Nhật Bản của ông tại phòng trưng bày La Société des Beaux-Arts của Alexander Reid vào năm 1895 đã tạo nên một cơn sốt lớn. 

Giới phê bình thời đó, tiêu biểu là tờ Glasgow Evening News, đã dành những lời khen ngợi nhiệt thành cho khung cảnh nắng ấm của các quán trà, hoa anh đào, vũ nữ geisha và tiếng đàn shamisen đầy cuốn hút. Triển lãm đại thành công khi gần như toàn bộ tranh đều được các nhà sưu tập danh tiếng như William Davidson hay Sir John Stirling Maxwell mua sạch.

Tác động của chuyến đi sâu sắc đến mức nhiều năm sau, vào năm 1922, Hornel đã quay trở lại Nhật Bản một lần nữa. Ông biến ngôi nhà Broughton House của mình tại Kirkcudbright thành một không gian sống đậm chất phương Đông, với một khu vườn Nhật Bản được thiết kế tỉ mỉ gồm hồ hoa bông súng, cầu đá, phong lá đỏ và hoa anh đào. 

The Fish Pool © Edward Atkinson Hornel

Dù các tác phẩm ở giai đoạn sau của ông chủ yếu quay về khắc họa khung cảnh quê nhà Galloway với hình ảnh những đứa trẻ vui đùa giữa thiên nhiên, người ta vẫn dễ dàng nhận ra tinh thần Nhật Bản ẩn hiện trong từng mảng màu cấu trúc dạng khảm (mosaic). Đó là sự giao thoa êm đềm giữa hai thế giới, nơi vẻ đẹp phương Đông được hòa quyện trọn vẹn vào cảnh sắc phương Tây.

Two Geishas Girls (1894) © Edward Atkinson Hornel

***

Tác giả: Gia Phương

Nguồn: ArtUK, The Fine Art Society, Lyon and Turnbull

Đọc thêm: 

Glasgow Boys: Cuộc nổi loạn trữ tình của hội họa Scotland trước ngưỡng hiện đại

Japonisme: Cơn sốt nghệ thuật và văn hóa Nhật Bản ở phương Tây