Ngôn ngữ của cảm xúc: Những nghệ sĩ vẽ nên cảm xúc thuần khiết (Phần 1)

Điều gì sẽ xảy ra nếu một bức tranh có thể nói chuyện trực tiếp với tâm hồn bạn mà không cần cho bạn thấy bất kỳ thứ gì có thể nhận biết được? Liệu chỉ với màu sắc và hình khối, hội họa trừu tượng có thể truyền tải niềm vui, nỗi buồn hay trạng thái siêu nghiệm mạnh mẽ như một câu chuyện hoàn chỉnh?

Đây là câu hỏi sâu sắc đã thúc đẩy những nghệ sĩ tiên phong trong lịch sử và tiếp tục truyền cảm hứng cho các họa sĩ đương đại ngày nay. Những người có tầm nhìn này đã khám phá ra rằng chính cảm xúc có thể là chủ đề của nghệ thuật, chứ không chỉ là nguồn cảm hứng.

VƯỢT KHỎI BIỂU ĐẠT CÁ NHÂN: KHI CẢM XÚC TRỞ THÀNH CHỦ THỂ

Có một sự khác biệt quan trọng trong thế giới nghệ thuật thường bị bỏ qua. Nhiều nghệ sĩ vẽ dựa trên cảm xúc, truyền tải những đấu tranh, niềm vui hay nỗi lo lắng cá nhân lên bức tranh. Nhưng một nhóm nhỏ các nghệ sĩ lại lấy cảm xúc làm chủ đề chính, cố tình tạo ra những trải nghiệm thị giác được thiết kế để gợi lên những cảm xúc cụ thể ở người xem.

Hãy nghĩ đến bức tranh "Tiếng thét" của Edvard Munch: một tác phẩm mạnh mẽ miêu tả nỗi lo lắng và đau khổ thông qua những hình ảnh dễ nhận biết. Đây là một cách tiếp cận đối với nghệ thuật cảm xúc. Nhưng một số nghệ sĩ đã chọn con đường phức tạp hơn, vừa khai thác những trải nghiệm cảm xúc mãnh liệt của chính họ, vừa chủ động tạo ra những tác phẩm được thiết kế để gợi lên những cảm xúc phổ quát ở người khác.

The Scream - Edvard Munch

NGƯỜI TIÊN PHONG: KIẾN TRÚC CẢM XÚC CỦA KANDINSKY

Wassily Kandinsky đã đặt nền tảng lý thuyết cho phương pháp này trong cuốn sách mang tính cách mạng xuất bản năm 1912 của ông, "Về tinh thần trong nghệ thuật". Trong tác phẩm này, họa sĩ người Nga tin rằng nghệ thuật, tương tự như âm nhạc, có khả năng giao tiếp với tâm hồn con người mà không cần hình thức biểu đạt.

Kandinsky đã phát triển một phương pháp có hệ thống về màu sắc và cảm xúc, có thể bị ảnh hưởng bởi chứng liên cảm của ông, một tình trạng thần kinh trong đó các giác quan chồng chéo lên nhau. Đối với ông, màu xanh lam tươi sáng gợi lên âm thanh của cây sáo và cảm giác tĩnh lặng, trong khi màu vàng gợi lên tiếng kèn trumpet và sự phấn khích. Những tác phẩm trừu tượng sống động của ông như "Bố cục VII" được thiết kế như những bản giao hưởng thị giác, được dàn dựng cẩn thận để khuấy động cảm xúc bên trong người xem.

Composition vii – Wassily Kandinsky (1913)

Cách tiếp cận này mang tính cách mạng: ý tưởng cho rằng sự sắp xếp cụ thể của màu sắc và hình thức có thể gợi lên những phản ứng cảm xúc tương ứng một cách đáng tin cậy, tạo ra một ngôn ngữ cảm xúc phổ quát.

KHOA HỌC VỀ MÀU SẮC VÀ CẢM XÚC

Những ý tưởng mang tính cách mạng của Kandinsky về mối quan hệ giữa màu sắc và cảm xúc, từng được xem thuần túy là lý thuyết nghệ thuật, ngày nay đã nhận được sự ủng hộ đáng kinh ngạc từ khoa học thần kinh hiện đại. Phần lớn các nhà nghiên cứu hiện nay cho rằng các liên tưởng giữa màu sắc và cảm xúc có nền tảng sinh học rõ ràng, sau đó được điều chỉnh và định hình bởi yếu tố văn hóa.

Nghiên cứu khoa học đã chỉ ra rằng phản ứng của con người với một số màu sắc nhất định có thể bắt nguồn từ tiến hóa: màu đỏ kích hoạt trạng thái cảnh giác do liên hệ với máu và lửa; màu xanh lam mang lại cảm giác bình tĩnh thông qua hình ảnh bầu trời trong xanh và nước; trong khi màu xanh lá gợi nhắc đến sự sinh trưởng và sự phong phú của tự nhiên. Đây không chỉ đơn thuần là tâm lý; chúng biểu hiện dưới dạng những thay đổi sinh lý có thể đo lường được. Cụ thể, các bước sóng màu đỏ thực sự làm tăng nhịp tim và huyết áp, trong khi các bước sóng màu xanh lam có xu hướng làm giảm các chỉ số này, cho thấy hệ thần kinh của con người được “lập trình” để phản ứng khác nhau trước từng vùng của quang phổ màu sắc.

Tuy nhiên, nền tảng sinh học này chịu sự định hình mạnh mẽ bởi điều kiện văn hóa và bối cảnh xã hội. Màu trắng tượng trưng cho sự thuần khiết trong truyền thống phương Tây, nhưng lại gắn liền với tang lễ và mất mát trong nhiều nền văn hóa châu Á; trong khi màu đỏ biểu trưng cho may mắn và thịnh vượng trong văn hóa Trung Hoa, lại thường được hiểu là dấu hiệu của nguy hiểm hoặc cảnh báo trong bối cảnh phương Tây. Sự tương tác giữa các phản ứng sinh học phổ quát và ý nghĩa văn hóa được học hỏi tạo nên sự phức tạp phong phú của mối quan hệ giữa màu sắc và cảm xúc.

Sự hiểu biết khoa học này cho thấy những liên tưởng đồng cảm giác giữa màu sắc và cảm xúc của Kandinsky không hoàn toàn mang tính ngẫu hứng hay cá nhân. Trái lại, ông đã khai thác cả những khuynh hướng sinh học thần kinh phổ quát và sự ảnh hưởng văn hóa đặc thù của mình với tư cách là một nghệ sĩ người Nga làm việc ở châu Âu đầu thế kỷ 20. Cách tiếp cận có hệ thống của Kandinsky đối với tâm lý học màu sắc - dù mang tính tiên phong và đột phá vào thời điểm đó - thực chất phản ánh sự giao thoa phức tạp giữa tự nhiên và nuôi dưỡng, giữa sinh học thần kinh và văn hóa thị giác trong nghệ thuật hiện đại.

Các họa sĩ giàu cảm xúc hiện đại đã nhận ra sự phức tạp này. Thay vì dựa vào những ý nghĩa màu sắc được cho là mang tính phổ quát, các nghệ sĩ đương đại tài năng nhất đã xây dựng hệ ngôn ngữ màu sắc của riêng mình dựa trên trải nghiệm cảm xúc sống động và chân thực. Từ đó, họ tạo ra những “từ vựng màu sắc” mang tính cá nhân nhưng vẫn có khả năng cộng hưởng sâu rộng, chạm đến cả nền tảng sinh học chung của con người lẫn trải nghiệm cá nhân độc nhất của mỗi người xem.

Upward (Empor) - Wassily Kandinsky (1929)

Nguồn: ideelart

Biên dịch: Thu Thảo

Xem tiếp bài viết phần 2 tại đây