Nghệ thuật trừu tượng tác động đến não bộ chúng ta như thế nào?

Khi đứng trước một bức tranh trừu tượng, chẳng hạn trong không gian bảo tàng hay phòng trưng bày nghệ thuật, bạn nhìn thấy điều gì và cảm nhận ra sao? Một ký ức cũ bất chợt ùa về, một cảm giác tâm linh mơ hồ, hay chỉ là sự bối rối?

Trong suốt lịch sử, nghệ sĩ và triết gia đã không ngừng truy vấn những câu hỏi như vậy, bao gồm cả việc nghệ thuật thực sự mang ý nghĩa gì. Giờ đây, khoa học thần kinh cũng bắt đầu tham gia vào cuộc đối thoại ấy. Một nghiên cứu mới đã phân tích những gì diễn ra trong não bộ con người khi họ chiêm ngưỡng nghệ thuật trừu tượng.

Công bố trên tạp chí khoa học uy tín PNAS, nghiên cứu này mang đến những hiểu biết mới về cách não bộ tương tác với các hình thức nghệ thuật khác nhau và kiến tạo nên trải nghiệm chủ quan của mỗi cá nhân.

Các nhà nghiên cứu cho biết phát hiện của họ củng cố khái niệm “Beholder’s Share” – tức “phần đóng góp của người xem”. Theo đó, tác phẩm nghệ thuật chỉ thực sự hoàn thiện khi được người xem tiếp nhận, bởi chính ký ức, cảm xúc và những đặc điểm cá nhân của mỗi người đã thổi vào tác phẩm một tầng ý nghĩa riêng, ít nhất là trong tâm trí họ.

“Phát hiện của chúng tôi cho thấy các phản ứng mang tính cá nhân rõ rệt hơn khi con người đối diện với hội họa trừu tượng, cho thấy mỗi người đóng góp nhiều liên tưởng cá nhân hơn cho nghệ thuật trừu tượng so với nghệ thuật mang tính biểu hiện hiện thực,” nhóm nghiên cứu viết.

Cách não bộ phản ứng với nghệ thuật
Chính sự khác biệt trong cách con người diễn giải tác phẩm nghệ thuật đã mang đến cho giới khoa học manh mối về tâm trí cá nhân và cách não bộ kiến tạo trải nghiệm chủ quan.

Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã đo hoạt động não của 59 người bằng phương pháp chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI). Những người tham gia được đặt trong máy quét não khi họ lần lượt quan sát các bức tranh trừu tượng và tranh hiện thực.

Về mặt sinh lý học, khi ta nhìn vào một tác phẩm nghệ thuật, thông tin thị giác được truyền từ mắt đến vỏ não thị giác – nơi xử lý hình ảnh ban đầu. Sau đó, để gán cho hình ảnh ấy ý nghĩa, thông tin tiếp tục được chuyển đến các vùng não bậc cao hơn.

Kết quả cho thấy không có sự khác biệt đáng kể trong hoạt động của vỏ não thị giác giữa những người tham gia. Nói cách khác, họ có khả năng đã nhìn thấy những gì tương tự nhau – cùng một bố cục, màu sắc, hình khối trong tác phẩm.

Tuy nhiên, sự khác biệt lại xuất hiện ở các vùng não bậc cao, vốn đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành trải nghiệm chủ quan. Đặc biệt, các nhà nghiên cứu nhận thấy sự khác biệt rõ rệt trong mạng lưới chế độ mặc định của não bộ (default mode network) – hệ thống liên quan đến trí tưởng tượng, hồi tưởng ký ức và tư duy hướng nội.

Điều này cho thấy sự đa dạng trong cảm nhận nghệ thuật không bắt nguồn từ khác biệt trong xử lý thị giác ban đầu, mà từ những quá trình nhận thức cao cấp hơn, nơi ký ức, cảm xúc và bản sắc cá nhân can thiệp sâu sắc.

Từ đó, nghiên cứu đặt ra thêm nhiều câu hỏi mới: Liệu sự khác biệt trong diễn giải nghệ thuật có đến từ khả năng khác nhau trong việc hình dung và tạo lập ý nghĩa từ những hình ảnh mơ hồ? Hay bắt nguồn từ sự khác biệt về phản ứng cảm xúc và gu thẩm mỹ cá nhân?

Lợi ích của việc chiêm ngưỡng nghệ thuật đối với não bộ
Nhiều nghiên cứu trước đây đã chứng minh rằng việc thưởng lãm nghệ thuật mang lại những tác động tích cực cho não bộ và sức khỏe tâm lý.

Trước hết, nghệ thuật là một phương thức giảm căng thẳng hiệu quả. Một nghiên cứu năm 2003 cho thấy, sau khi dành thời gian nghỉ trưa để tham quan phòng triển lãm, mức cortisol – hormone gây stress – của các nhân viên văn phòng tại London đã giảm đáng kể.

Chính vì vậy, nghệ thuật trừu tượng thường được ứng dụng trong liệu pháp tâm lý, đặc biệt với các rối loạn liên quan đến căng thẳng như PTSD hay trầm cảm, giúp người bệnh xử lý cảm xúc và tìm lại trạng thái cân bằng nội tâm.

Không chỉ vậy, nghệ thuật còn là công cụ học tập mạnh mẽ – điều mà tổ tiên xa xưa của loài người đã hiểu rõ khi sử dụng nghệ thuật hang động để truyền tải tri thức qua nhiều thế hệ. Khi ta chiêm ngưỡng một tác phẩm, những khái niệm hay câu chuyện ẩn chứa trong đó bám chặt vào trí nhớ, giống như phấn hoa dính trên chân ong. Các nghiên cứu cho thấy việc dừng lại để cảm nhận vẻ đẹp thẩm mỹ giúp tăng cường khả năng học hỏi, khơi gợi tò mò và thúc đẩy con người tìm kiếm tri thức.

Nghệ thuật, khoa học và hành trình thấu hiểu tâm trí con người
Ở một khía cạnh nào đó, cả nghệ thuật và khoa học đều nhằm mục đích lý giải và diễn đạt thế giới xung quanh. Sự khác biệt nằm ở phương pháp và ngôn ngữ biểu đạt: nghệ thuật tạo nên những trải nghiệm giàu cảm xúc và khó quên, trong khi khoa học cung cấp công cụ quan sát thực nghiệm và lý luận.

Một trong những câu hỏi lớn kết nối hai lĩnh vực này là vì sao trải nghiệm ý thức và thế giới cảm nhận của mỗi người lại khác nhau – điều gì làm nên sự độc nhất của tâm trí con người.

Trong khi các nhà thơ và nghệ sĩ đã suy tư về điều này suốt hàng nghìn năm, thì chỉ đến gần đây, khoa học thần kinh mới có đủ công cụ tinh vi để bắt đầu chạm đến những câu trả lời. Dẫu vậy, con đường để hiểu trọn vẹn cách não bộ tạo ra ý thức và tái tạo tư duy con người trong máy móc vẫn còn rất dài.

Nguồn: Deutsche Welle

Biên dịch: Hoàng Linh