Nghệ thuật Mosaic

Nghệ thuật mosaic (hay còn gọi là tranh ghép mảnh) là một trong những hình thức trang trí bề mặt lâu đời và độc đáo nhất trong lịch sử nghệ thuật hội hoạ nhân loại. Trải qua hàng ngàn năm phát triển từ thời kỳ cổ đại cho đến các không gian đô thị hiện đại, loại hình này vẫn giữ nguyên sức hút mãnh liệt nhờ vào kỹ thuật thủ công tinh xảo, độ bền bỉ vượt thời gian và khả năng tạo ra những hiệu ứng thị giác vô cùng sống động. 

Nguồn gốc lịch sử và đặc trưng chất liệu

Nghệ thuật mosaic có lịch sử lâu đời kéo dài hơn 4.000 năm, trải qua nhiều bước chuyển mình quan trọng qua các nền văn minh lớn. 

Khởi thủy từ nền văn minh Lưỡng Hà và Ai Cập cổ đại. Những dấu vết sơ khai nhất xuất hiện từ thiên niên kỷ thứ 3 TCN tại Lưỡng Hà, khi người ta dùng các hình trụ hoặc nón đất nung, đầy màu sắc, ấn vào tường để tạo ra hoa văn. Sau đó, các thợ thủ công bắt đầu dùng những viên đá cuội tự nhiên xếp thô sơ trên sàn nhà.

Một tác phẩm nghệ thuật khảm từ thành phố cổ Ur ở Lưỡng Hà, được trang trí bằng vỏ sò và đá lapis lazuli. Ảnh: Zev Radovan

Khoảng thế kỷ thứ 4 TCN, nghệ thuật ghép mảnh bước vào giai đoạn tinh tế hơn khi người Hy Lạp biết chọn lựa và đập vỡ đá thành các viên nhỏ có cạnh sắc để bố cục thành các bức tranh vẽ họa tiết phức tạp, khắc họa thần thoại hoặc động vật.

Sàn khảm sỏi từ "House of Dionysos" tại Pella, thuộc giai đoạn cuối thế kỷ IV TCN. Ảnh: Bảo tàng Khảo cổ học Pella

Đến thời kỳ hoàng kim dưới Đế chế La Mã và Byzantine, người La Mã đưa mosaic lan rộng khắp đế chế. Đỉnh cao của nghệ thuật khảm rực rỡ nhất gắn liền với Đế chế Byzantine (từ thế kỷ thứ 5), khi các nghệ nhân thay thế đá bằng các khối thủy tinh màu (smalti) pha lẫn vàng lá. Những bức tranh khảm vòm thánh đường lấp lánh ánh vàng ra đời từ đây.

Tranh mosaic La Mã “Pentheus”. Ảnh: Finoskov

Về mặt cấu trúc, tranh mosaic được hình thành từ việc sắp xếp các mảnh vật liệu nhỏ có tên gọi chuyên ngành là tesserae. Các viên tesserae này vô cùng đa dạng, có thể là đá tự nhiên, khối thủy tinh màu (smalti), gạch gốm hoặc các vật liệu có khả năng phản quang. Do được cấu thành từ hàng nghìn mảnh ghép có độ nghiêng và góc cạnh khác nhau, bề mặt mosaic có khả năng khúc xạ ánh sáng đa chiều theo từng thời điểm trong ngày. Điều này giúp tác phẩm không bị tĩnh, luôn lung linh và tạo cảm giác chuyển động uyển chuyển theo góc nhìn của người thưởng thức.

Quy trình chế tác tranh Mosaic 

Để hiện thực hóa một ý tưởng, các nghệ nhân thường căn cứ vào quy mô và địa hình công trình để lựa chọn một trong hai phương pháp chính. Phương pháp trực tiếp đòi hỏi người nghệ sĩ tiến hành gắn từng mảnh vật liệu trực tiếp lên lớp keo hoặc vữa đã được trét sẵn trên bề mặt. Cách làm này đòi hỏi sự tỉ mỉ cao độ và cho phép kiểm soát chi tiết từng chút một, rất phù hợp cho các tiểu cảnh, vật thể có kích thước khiêm tốn, bề mặt có độ cong phức tạp hoặc các sản phẩm thủ công tinh xảo. 

Ảnh minh họa. Ảnh: Get your guide

Trong khi đó, phương pháp gián tiếp là giải pháp tối ưu cho các công trình lớn. Các viên tesserae sẽ được sắp xếp ngược mặt trước lên một lớp giấy hoặc lưới định hình, sau đó toàn bộ mảng lớn này được áp lên lớp vữa trên tường. Khi keo đã bám chắc, lớp giấy hoặc lưới ở mặt ngoài sẽ được gỡ bỏ. Đây là kỹ thuật bắt buộc cho các bức bích họa, tường hoặc sàn nhà có diện tích lớn nhằm đảm bảo độ phẳng tuyệt đối và đẩy nhanh tiến độ hoàn thiện. 

Ảnh minh họa. Ảnh: IN TESSERE SCUOLA DI MOSAICO 

Dấu ấn thời gian qua các công trình tiêu biểu 

Trong các nền văn minh cổ đại và trung cổ, mosaic từng là thứ ngôn ngữ trang hoàng xa hoa bậc nhất của các triều đại và không gian tôn giáo. Dưới bàn tay tài hoa của các nghệ nhân, loại hình tranh trang trí này đã phủ kín những sàn điện nguy nga, các bức tường trầm mặc hay những mái vòm cao vợi của thế giới La Mã và đế chế Byzantine. Ở đó, mosaic không đơn thuần là vật liệu làm đẹp, mà còn là phương tiện để tôn vinh quyền lực tối thượng và không gian linh thiêng.

Bước sang thời kỳ hiện đại, nghệ thuật mosaic đã vượt ra khỏi khuôn khổ kiến trúc cung đình để đi vào không gian công cộng và đô thị. Điển hình như phong cách “Trencadís” tại Tây Ban Nha, nơi kiến trúc sư Antoni Gaudí tận dụng tận dụng những mảnh gạch, gốm và thủy tinh vỡ để ốp lên các bề mặt cong phức tạp của công trình. Kỹ thuật này không chỉ giúp tận dụng hiệu quả các vật liệu dư thừa, mà còn tạo ra những đường cong uốn lượn rực rỡ, phá vỡ hoàn toàn sự cứng nhắc của kiến trúc hình khối truyền thống. Nhờ đó, các tác phẩm như Công viên Güell hay nhà thờ Sagrada Família đã trở thành những biểu tượng đô thị mang dấu ấn tạo hình độc đáo. 

Tác phẩm tại công viên Güell của nghệ sĩ Gaudí. Ảnh: BeaViajera.com

Tại Việt Nam, tinh thần và kỹ thuật của tranh mosaic đã được bản địa hóa vô cùng rực rỡ qua công trình Con đường gốm sứ ven đê sông Hồng nhân dịp Đại lễ 1000 năm Thăng Long - Hà Nội. Bằng việc tận dụng hàng triệu mảnh gốm sứ tái chế từ các làng nghề truyền thống lâu đời như Bát Tràng, công trình đã biến những bức tường bê tông thành một phòng trưng bày nghệ thuật công cộng khổng lồ, đó là sự kết hợp hoàn hảo giữa kỹ thuật hiện đại và bản sắc truyền thống văn hóa Việt Nam.

Con đường gốm sứ tại Hà Nội. Ảnh: Nguyễn Nhâm Ngọc Trường & Lộc Nguyễn 

Giá trị của tranh mosaic

Một trong những ưu điểm lớn nhất làm nên tên tuổi của tranh mosaic chính là độ bền vững trước thời gian và khí hậu. Nhờ sử dụng các vật liệu trơ như đá tự nhiên hoặc gốm sứ nung, các tác phẩm mosaic có khả năng chống chịu thời tiết khắc nghiệt, chống ẩm mốc và không bị phai màu theo năm tháng, vượt trội hơn hẳn so với bích họa hay tranh sơn dầu thông thường.

Về mặt biểu đạt, mỗi bức tranh nghệ thuật mosaic còn mang một tầng ý nghĩa sâu sắc, đó là biểu tượng đẹp đẽ của sự gắn kết từ những mảnh vỡ, những mảnh ghép nhỏ bé riêng lẻ để cùng hòa quyện tạo nên một tổng thể hoàn chỉnh, mang lại giá trị nghệ thuật bền vững cho nhân loại.

Biên soạn: Nguyễn Thùy Linh

***

Xem thêm các tác phẩm của họa sĩ đương đại Việt Nam tại Vanvi Gallery