Điêu khắc và kiến trúc Champa - Kiệt tác sa thạch ngàn năm đậm dấu ấn tâm linh

Trải dài dọc dải đất miền Trung nắng gió, những đền tháp rêu phong cùng kho tàng điêu khắc đá, đồng của người Chăm vẫn đứng vững, ẩn chứa bên trong một vẻ đẹp kỳ bí, mãnh liệt và đầy quyến rũ. Không chỉ đơn thuần là không gian tín ngưỡng tôn nghiêm, di sản nghệ thuật kiến trúc và nghệ thuật điêu khắc của người Chăm còn là minh chứng cho một nền văn minh rực rỡ. Tại đây, sự giao thoa văn hóa Á Đông đã được bản địa hóa một cách vô cùng sống động và bền bỉ cùng thời gian.

Kỳ quan kiến trúc đền tháp và tâm thức vũ trụ

Nhắc đến mỹ thuật Champa, ấn tượng đầu tiên và mạnh mẽ nhất chính là hệ thống đền tháp (được gọi là “Kalan”) vươn cao sừng sững giữa thiên nhiên. Những công trình này được xây dựng như những biểu tượng thu nhỏ của ngọn núi Meru huyền thoại, theo quan niệm của Ấn Độ giáo là trung tâm của vũ trụ.

Thánh địa Mỹ Sơn

Điều khiến các nhà nghiên cứu lịch sử nghệ thuật lẫn kiến trúc sư hiện đại phải kinh ngạc chính là kỹ thuật xây dựng độc đáo. Những viên gạch nung được mài nhẵn đến độ khít hoàn hảo, hoàn toàn không sử dụng vữa làm chất kết dính.

Các nghệ nhân xưa đã dựng lên những bức tường vững chãi rồi mới trực tiếp chạm trổ các hoa văn, phù điêu tinh xảo lên bề mặt. Kỹ thuật này không chỉ tạo nên sự liền mạch đầy nghệ thuật cho công trình mà còn giúp các ngôi tháp trường tồn bền bỉ qua hàng thế kỷ khắc nghiệt của thời tiết.

Điêu khắc sa thạch

Nếu kiến trúc là khung xương thì điêu khắc chính là linh hồn của nghệ thuật Champa. Sử dụng chủ yếu chất liệu đá sa thạch - một loại đá có độ mềm vừa phải nhưng đòi hỏi tay nghề cực kỳ cao. Các nghệ nhân Chăm đã thổi hồn vào những khối đá vô tri để chúng trở nên mềm mại và uyển chuyển đến kỳ lạ.

Điêu khắc vũ nữ Apsara

Khác với sự tĩnh tại thường thấy ở nghệ thuật điêu khắc của một số nền văn hóa lân cận, điêu khắc Champa luôn tràn đầy năng lượng chuyển động. Các vị thần tối cao như Shiva, Vishnu, Brahma hay hình tượng các vũ nữ Apsara hiện lên với những đường khối cơ bắp cuồn cuộn nhưng vẫn giữ được nét thanh thoát, mô phỏng trọn vẹn những vũ điệu cúng dường thần linh đầy mê hoặc. 

Tượng thần Siva thế kỷ 12 hiện vật khai quật tại Tháp Mẫm. 

Điểm nhấn không thể trộn lẫn trên khuôn mặt các bức tượng điêu khắc chính là đôi mắt mở lớn, lông mày giao nhau hình chữ V sắc sảo kết hợp cùng nụ cười thoáng nhẹ đầy bí ẩn, vừa quyền uy lại vừa gần gũi với con người. Bên cạnh đó, hệ thống các biểu tượng linh thiêng như rắn thần Naga, chim thần Garuda hay thủy quái Makara cũng được chạm trổ với mật độ dày đặc, thể hiện tư duy vũ trụ quan vô cùng phong phú.

Đầu của Siva. Ảnh: The Metropolitan Museum of Art

Dòng chảy phong cách qua các mốc son lịch sử

Nghệ thuật điêu khắc Champa không dậm chân tại chỗ mà trải qua một quá trình phát triển liên tục, ghi dấu qua nhiều phong cách đặc trưng theo từng thời kỳ. Giai đoạn đầu và phong cách Mỹ Sơn E1 mang đậm tính cổ điển, hiền hòa, chịu ảnh hưởng sâu sắc từ nghệ thuật Ấn Độ nhưng các nghệ nhân Chăm xưa đã khéo léo chắt lọc, điều chỉnh các đường nét tạo hình để phù hợp với tâm thức và đời sống bản địa.

Họa tiết hoa văn hoa cúc trên Đài thờ Mỹ Sơn E1 (Quảng Nam). Ảnh: Văn nghệ Đà Nẵng

Bước sang phong cách Đồng Dương, nghệ thuật lại chuyển mình mạnh mẽ với vẻ đẹp khỏe khoắn, góc cạnh và uy dũng, đặc biệt gắn liền với các di tích Phật giáo tại Quảng Nam.

Họa tiết hoa văn hình con sâu trên đài thờ Đồng Dương (Quảng Nam). Ảnh: Văn nghệ Đà Nẵng

Đến thời kỳ phong cách Trà Kiệu, điêu khắc nghệ thuật Champa chạm đến đỉnh cao của sự thanh nhã và tinh tế với những đài thờ và mảng phù điêu miêu tả các điệu múa hoàng cung uyển chuyển như dòng nước chảy. Sự dịch chuyển qua từng thời kỳ cho thấy khả năng tiếp thu, sáng tạo không ngừng nghỉ của người nghệ sĩ Chăm xưa trong việc nhào nặn các chất liệu ngoại sinh thành một bản sắc thuần Việt.

Họa tiết hoa văn hình viên bi (bi tròn) trên Đài thờ Trà Kiệu (Quảng Nam). Ảnh: Văn nghệ Đà Nẵng

Hơi thở di sản trong không gian đương đại

Trải qua bao biến thiên của lịch sử, nhiều đền tháp nay chỉ còn là phế tích, nhưng những giá trị nghệ thuật tinh túy nhất vẫn được bảo tồn trọn vẹn tại các bảo tàng lớn, tiêu biểu nhất là Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng - nơi sở hữu bộ sưu tập hiện vật Champa phong phú và lớn nhất thế giới.

Các hiện vật được trưng bày trong kho mở tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm

Việc chiêm ngưỡng những tác phẩm này hôm nay không chỉ giúp chúng ta thấu hiểu về một vương quốc từng hưng thịnh, mà còn là dịp để cảm nhận sự tài hoa, lòng tôn kính thần linh và tư duy thẩm mỹ đỉnh cao của cha ông. Giữa dòng chảy hiện đại, kiến trúc và điêu khắc tượng Champa vẫn đứng đó, trầm mặc như những nhân chứng vĩnh cửu kể câu chuyện về một nền nghệ thuật không bao giờ phai mờ. 

Biên soạn: Nguyễn Thùy Linh

***

Xem thêm các tác phẩm điêu khắc Việt Nam tại Vanvi Gallery