Tranh gương cung đình Huế

Bước vào không gian thâm nghiêm của các cung điện, điện miếu hay lăng tẩm triều Nguyễn tại Huế, ánh sáng tự nhiên rọi qua những ô cửa gỗ lim thường vô tình chạm vào những bức tranh óng ánh, sắc nét đến lạ kỳ. Đó chính là tranh gương (hay tranh kính) cung đình Huế - một dòng nghệ thuật bác học đỉnh cao, nơi sự xa hoa, quyền quý của vương triều được gửi gắm qua những lớp kính màu thấu quang, trầm mặc cùng thời gian.

Nguồn gốc xuất xứ

Theo các tài liệu nghiên cứu di sản, phần lớn các tác phẩm hội họa tranh gương hiện diện trong các cung điện, điện miếu hay lăng tẩm triều Nguyễn vốn là những sản phẩm “ký kiểu”, tức là triều đình Việt Nam đặt hàng sản xuất trực tiếp từ các xưởng thủ công nổi tiếng ở vùng Hoa Nam, Trung Quốc.

Bức tranh gương được đóng trong những khung gỗ chạm thếp vàng, khá cầu kỳ.  Ảnh: Khám phá Huế

Tuy nhiên, chúng không phải là các mặt hàng thương mại bày bán đại trà bên ngoài. Toàn bộ từ kích thước, phong cách hội họa, các điển tích cho đến hệ thống thơ ngự chế (do vua sáng tác) đều do triều đình lên ý tưởng và phác thảo mẫu chuẩn để gửi sang đặt làm. Khi thành hình, những tấm tranh gương quý giá này được vận chuyển về Huế để phục vụ riêng cho không gian sống, sinh hoạt và thờ tự của vua chúa, quan lại thượng tầng. Sự kết hợp giữa kỹ thuật tinh xảo ngoại lai và tư duy thẩm mỹ, văn chương thuần Việt của các vị vua nhà Nguyễn đã tạo nên một dòng tranh mang bản sắc độc tôn, không hòa lẫn với bất kỳ nơi nào.

Kỹ thuật "vẽ ngược" kỳ công

Khác với tranh giấy hay lụa truyền thống khi nghệ nhân vẽ thuận tay từ lớp nền ra đến chi tiết, tranh gương đòi hỏi một tư duy tạo hình ngược và trí tưởng tượng không gian đa chiều nhạy bén, mà giới chuyên môn gọi là lối vẽ "phản họa". Trong quy trình này, nghệ nhân sử dụng bột màu pha keo hoặc sơn, kết hợp cùng kỹ thuật khảm xà cừ được thực hiện trực tiếp lên mặt sau của tấm kính. Người thợ phải tính toán thứ tự không gian một cách chính xác tuyệt đối: những chi tiết cần hiện lên ở lớp nông nhất, tiếp sau đó, các lớp mảng màu lớn mới được đắp đổi, chồng xếp dần lên phía sau, và khép lại bằng một lớp sơn lót bảo vệ ở sau cùng. 

Nghệ nhân Trần Văn Nhanh thực hiện kỹ thuật vẽ ngược trên kính các họa tiết sóng nước và phong cảnh của bức “Thanh Trì Hương Luyện”. Ảnh: Huế ngày nay

Khi lật mặt trước của tấm kính lại để ngắm nhìn, người xem sẽ chiêm ngưỡng một hiệu ứng thị giác kỳ diệu, các lớp màu hiện xuyên qua lớp thủy tinh bóng bẩy, tạo nên độ sâu không gian thăm thẳm và khả năng bắt sáng lung linh. Nhờ lớp kính che chắn, tranh giữ được màu sắc rực rỡ và độ bền bỉ qua hàng thế kỷ trước sự khắc nghiệt của thời tiết. 

Sự kết hợp hoàn mỹ theo lối "Nhất thi, nhất họa" 

Tranh gương cung đình không đứng độc lập như những bức tranh nghệ thuật trên giá vẽ hiện đại, mà được đặt vào vào các ô hộc, vách đố bằng gỗ lim bên trong các điện miếu và lăng tẩm hoàng gia như điện Long An, lăng Minh Mạng hay lăng Tự Đức. Việc bố trí này biến những tấm tranh gương thành một phần không thể tách rời của cấu trúc kiến trúc tổng thể của di sản cố đô.

Tranh gương được treo tại Điện Long An (nay là Bảo tàng Mỹ thuật Cung đình Huế - 03 đường Lê Trực, thành phố Huế). Ảnh: Tường Minh

Điểm làm nên chất riêng và tính bác học độc nhất của tranh gương cung đình Huế chính là sự kết hợp chặt chẽ theo lối "nhất thi, nhất họa" (một bài thơ đi kèm một bức tranh). Bao bọc xung quanh hoặc đặt song hành cùng bức họa là những bài thơ chữ Hán ngự chế được viết tỉ mỉ, tạo nên một tổng thể đối thoại nhịp nhàng giữa thi ca và hội họa. 

Bức “Trì Lưu Liên Phảng” của bộ tranh "Cơ Hạ Viên Thập Cảnh" sau khi được phục dựng. Ảnh: Huế ngày nay

Tranh minh họa cho ý thơ, còn thơ lại mở rộng không gian và tầng nghĩa cho bức họa. Khi ánh sáng rọi qua lớp kính, phần chữ cẩn xà cừ lấp lánh ánh xà cừ hòa quyện cùng đường nét hội họa, biến mỗi ô vách gỗ thành một tranh mỹ thuật trọn vẹn về cả hình ảnh lẫn ngôn từ. Phong cách "nhất thi, nhất họa" này không chỉ mang giá trị trang trí, mà còn ẩn chứa tư duy thẩm mỹ cao cấp, thể hiện rõ dấu ấn triết lý, sự tao nhã và những gửi gắm sâu sắc của triều đình nhà Nguyễn.

Đề tài và tầng nghĩa biểu tượng

Không đơn thuần chỉ là những bức tranh trang trí làm đẹp không gian, đề tài trong tranh gương cung đình Huế vô cùng phong phú, phản ánh trọn vẹn thế giới quan, nhân sinh quan và đời sống tinh thần của giới quý tộc thời Nguyễn.

Các bức tranh vẽ tùng, cúc, trúc, mai, tranh hoa sen hay tranh sơn thủy hữu tình mang đậm hơi thở Á Đông chiếm một thời lượng lớn. Đối với các bậc đế vương quanh năm đối diện với triều chính căng thẳng, những bức tranh phong cảnh thiên nhiên bốn mùa ấy là sự "hướng nội", là cách họ tìm kiếm sự tĩnh tại, cân bằng tâm hồn và gửi gắm ước vọng về một cõi thế gian thái bình, mưa thuận gió hòa.

Tranh gương với đề tài sơn thủy. Ảnh: Khám phá Huế

Nhiều tác phẩm mượn tích xưa hoặc các điển cố văn học kinh điển để truyền tải những bài học sâu sắc về đạo trị quốc, phong cách ứng xử của người quân tử hay triết lý nhân sinh. Khi được đặt vào không gian thâm nghiêm của lăng tẩm, điện miếu, chúng mang tác dụng giáo huấn và răn đe rất cao đối với các thế hệ hoàng tộc.

Điểm đắt giá nhất nằm ở những bài thơ trong tranh. Các bài thơ do chính nhà vua (như vua Thiệu Trị hay Tự Đức) sáng tác để vịnh cảnh vật, non sông đất nước được khắc trực tiếp lên tranh. Hình vẽ để minh họa cho ý thơ hay thơ đã nâng tầm cho bức họa, sự kết hợp ấy tạo nên một kho tàng "văn thơ ngự chế" (do vua sáng tác) bằng hình ảnh vô cùng quý giá.

Một bức tranh gương ngự chế của vua Thiệu Trị. Ảnh: Tường Minh 

Giữa những đổi thay của thời gian, những tấm tranh gương rêu phong nhưng vẫn ánh lên sắc màu rực rỡ ấy vẫn đang lặng lẽ neo giữ câu chuyện về một thời kỳ mà nghệ thuật thủ công và tư duy thẩm mỹ của người Việt đạt đến độ tinh tế hoàn mỹ. Đó không chỉ là báu vật của riêng Huế, mà còn là di sản văn hóa vô giá của hội họa truyền thống Việt Nam, nghệ thuật hội họa.

Biên soạn: Nguyễn Thùy Linh

***

Xem thêm các tác phẩm của họa sĩ đương đại Việt Nam tại Vanvi Gallery