Mary Cassatt: Thế giới nhìn từ chiếc ghế bành màu xanh

Nếu như có người từng ví Camille Pissarro (1830 - 1903) là “chất keo” gắn kết trường phái Ấn tượng, thì Mary Stevenson Cassatt (1844 - 1926) cũng giữ một vai trò tương tự. Bà là minh chứng rõ ràng rằng quan niệm người Mỹ cuối thế kỷ XIX chỉ quanh quẩn trong những thị hiếu nghệ thuật bảo thủ là hoàn toàn sai lầm.

Mary Cassatt (1844 - 1926). Ảnh: Britannica

Five o’Clock Tea (1880) © Mary Cassatt. Tại Museum of Fine Arts, Boston, Mỹ.

Cassatt lớn lên trong một môi trường quốc tế hiếm có vào thời bấy giờ. Bà được giáo dục tại London, Paris và Berlin, thông thạo cả tiếng Pháp lẫn tiếng Đức. Sau bốn năm theo học tại Học viện Mỹ thuật Pennsylvania, bà tiếp tục sang Pháp, học dưới sự hướng dẫn của Jean-Léon Gérôme (1824 - 1904), Thomas Couture (1815 - 1879) cùng nhiều họa sĩ danh tiếng khác.

Sau khi Chiến tranh Pháp - Phổ bùng nổ, Cassatt tiếp tục chu du qua Ý và Tây Ban Nha trước khi quay lại Paris vào năm 1874 – đúng thời điểm triển lãm Ấn tượng đầu tiên diễn ra. Cũng trong năm ấy, một tác phẩm của bà được trưng bày tại Salon de Paris và nhận được sự ngưỡng mộ từ Edgar Degas (1834 - 1917). 

Tuy nhiên, những năm sau đó, thành công tại Salon ngày càng xa vời. Theo Cassatt, nguyên nhân không chỉ nằm ở nghệ thuật, mà còn ở định kiến của hội đồng tuyển chọn vốn hoàn toàn là nam giới.

Bởi vậy, khi Degas mời bà tham gia nhóm Ấn tượng vào năm 1877, lời mời ấy mang nhiều ý nghĩa hơn một cơ hội triển lãm. Đây là một tập hợp nghệ sĩ lựa chọn trưng bày độc lập, nơi giới tính dường như không phải rào cản. Berthe Morisot (1841 - 1895) đã chứng minh điều đó ngay từ những kỳ triển lãm đầu tiên, và Cassatt cũng nhanh chóng trở thành một trong những gương mặt nổi bật. Tại Triển lãm Ấn tượng lần thứ tư, bà giới thiệu mười một tác phẩm, trong đó có nhiều kiệt tác về sau như Reading Le Figaro (1878), Woman with a Pearl Necklace in a Loge (1879), In the Loge (1878) và đặc biệt là Little Girl in a Blue Armchair (1878).

Reading Le Figaro (1878) © Mary Cassatt. Ảnh: Mark Cartwright.

Woman with a Pearl Necklace in a Loge (1879) © Mary Cassatt

In the Loge (1878) © Mary Cassatt. Tại Museum of Fine Arts, Boston, Mỹ.

Little Girl in a Blue Armchair

Little Girl in a Blue Armchair (1878) © Mary Cassatt. Tại The National Gallery of Art, Washington, D.C., Mỹ. Ảnh: Steven Zucker.

Hoàn thành năm 1878, bức tranh khắc họa một bé gái đang nằm dài trên chiếc ghế bành bọc nhung xanh giữa căn phòng với ba chiếc ghế cùng kiểu dáng. Em cúi nhìn xuống sàn, dường như không hề bận tâm rằng mình đang là đối tượng của một bức chân dung. Trên chiếc ghế đối diện, một chú chó nhỏ ngủ ngon lành, tạo thành một mảng màu tối cân bằng với trang phục của cô bé.

Khung cảnh của căn phòng nơi cô bé nằm chẳng có bàn trà, bình hoa hay bất kỳ món đồ trang trí nào. Nó gần như trống trải, chỉ còn hai khung cửa sổ lớn bị cắt ngang bởi mép tranh phía trên. Không gian ấy không đem lại bất kỳ sự giải trí nào cho cô bé, hay cho chính người xem cả.

Ấn tượng mạnh nhất của Little Girl in a Blue Armchair đến từ những chiếc ghế bành khổ lớn phủ vải xanh rực rỡ, chiếm lĩnh gần như toàn bộ bố cục của bức tranh. Tư thế nằm duỗi người đầy thoải mái và có phần buồn chán của cô bé trong tranh vừa gợi cảm giác uể oải, vừa có chút bướng bỉnh. Bất kỳ bậc phụ huynh nào cũng sẽ nhắc đứa trẻ “ngồi ngay ngắn”, nhưng cô bé dường như chẳng mảy may quan tâm.

Nhà nghiên cứu lịch sử nghệ thuật Petra Chu từng nhận xét rằng Cassatt đã tạo nên “một hình ảnh hoàn toàn mới về tuổi thơ”. 

Quả thực, thay vì khắc họa một đứa trẻ ngoan ngoãn, được uốn nắn theo chuẩn mực người lớn, Cassatt ghi lại một khoảnh khắc rất chân thật: sự mệt mỏi, chán chường và cả thái độ bất cần rất đặc trưng của trẻ nhỏ.

Việc một phụ nữ là người tạo ra hình ảnh này hẳn không phải ngẫu nhiên. Trong các gia đình trung lưu thế kỷ XIX, việc chăm sóc trẻ gần như hoàn toàn thuộc về phụ nữ. Đàn ông hiếm khi bước vào phòng trẻ em, cũng vì thế mà rất ít họa sĩ nam dành sự quan tâm cho thế giới của trẻ nhỏ. Tuy nhiên, điều đáng chú ý là Cassatt không đặt cô bé trong phòng trẻ, mà đưa em vào phòng khách – không gian đại diện cho phép tắc và lễ nghi của người lớn. Căn phòng sạch sẽ đến lạnh lẽo ấy khiến cô bé dường như trở nên lạc lõng. Những chiếc ghế đồ sộ chồng lấn lên nhau càng nhấn mạnh cảm giác bị bao vây.

Cassatt đã diễn tả chính xác cảm giác ngột ngạt mà một đứa trẻ phải đối diện khi bị đặt trong thế giới đầy quy tắc của người lớn – một thế giới còn bị chi phối sâu sắc bởi những kỳ vọng về giới tính. Và phải chăng màu xanh được sử dụng bao quanh cô bé – một màu sắc thường được gắn liền với nam giới – cũng là chủ đích của Cassatt để bộc lộ một xã hội luôn ưu tiên và coi trọng nam giới? 

Dấu ấn của Degas và tranh khắc gỗ Nhật Bản

Cô bé trong tranh là con gái của một người bạn Edgar Degas, và Little Girl in a Blue Armchair thường được xem là minh chứng rõ ràng cho ảnh hưởng của Degas đối với Cassatt.

Điều này cũng dễ hiểu. Hai người có nhiều điểm chung: đều sinh ra trong các gia đình thượng trung lưu giàu có, đều có mối liên hệ mật thiết với nước Mỹ, và cùng chia sẻ mối quan tâm đến những khoảnh khắc đời thường hơn là các chủ đề hàn lâm.

Ảnh hưởng ấy thể hiện rõ qua bố cục bất đối xứng, cách cắt khung hình táo bạo, nét cọ phóng khoáng và việc ghi lại một khoảnh khắc tự nhiên thay vì một tư thế tạo dáng. Những đặc điểm này đều gợi nhớ đến tranh pastel của Degas.

Cả hai cũng chịu ảnh hưởng từ tranh khắc gỗ Nhật Bản. Nếu trong L'Absinthe, Degas sử dụng các mặt bàn để dẫn mắt người xem theo những đường chéo liên tiếp, thì Cassatt đạt được hiệu quả tương tự bằng chính những chiếc ghế bành màu xanh. Nhờ đó, người xem không còn chắc mình đang nhìn căn phòng từ tầm mắt của một đứa trẻ hay từ góc nhìn của một người lớn đứng phía trên.

Thực tế, Degas còn trực tiếp tham gia xử lý phần nền của bức tranh. Sau này Cassatt từng viết: “Degas góp ý cho phần nền, thậm chí ông ấy còn trực tiếp vẽ nó”, và bà nhấn mạnh cụm từ “trực tiếp vẽ” như thể xem đó là một điều vinh dự với mình.

Dẫu vậy, sẽ thật khó tưởng tượng Degas hay Manet – người cũng ảnh hưởng đến cách Cassatt sử dụng sắc xanh cobalt và xử lý sắc độ trên đôi chân cô bé – có thể tự mình tạo ra một hình ảnh như Little Girl in a Blue Armchair. Chỉ Cassatt mới có được góc nhìn rất riêng về tuổi thơ và thế giới của trẻ nhỏ.

Một di sản vượt khỏi hội họa

Giống Manet hay Degas, Cassatt từng dành nhiều thời gian ở Ý để sao chép các kiệt tác Phục hưng, đặc biệt là tranh của Correggio (1489 - 1534). Có lẽ vì thế, trong dáng nằm của cô bé vẫn thấp thoáng sự mềm mại, mơ màng của những đứa trẻ được đặc tả trong hội họa cổ điển.

Dù theo đuổi ngôn ngữ hiện đại của trường phái Ấn tượng, Cassatt chưa bao giờ tách mình khỏi nền tảng hàn lâm. Bà thậm chí từng xem thường nhà buôn tranh Paul Durand-Ruel vì hiểu biết hạn chế về nghệ thuật Ý. Thế nhưng chính bà lại là người giới thiệu cho ông nhiều nhà sưu tập Mỹ khi ông mang tranh Ấn tượng sang New York năm 1886.

Trong số đó có Henry O. Havemeyer và vợ ông, Louisine Havemeyer – một người bạn thân của Cassatt từ thời cùng học nghệ thuật ở Paris. Với vai trò cố vấn nghệ thuật của gia đình Havemeyer trong nhiều thập kỷ, Cassatt góp phần xây dựng một trong những bộ sưu tập tư nhân quan trọng nhất nước Mỹ. Ngày nay, phần lớn bộ sưu tập ấy được lưu giữ tại Bảo tàng Metropolitan ở New York, bao gồm hàng trăm tác phẩm của các danh họa Ấn tượng, trong đó có bộ sưu tập Degas đồ sộ và hơn hai mươi tác phẩm của chính Mary Cassatt.

Di sản của Cassatt vì thế không chỉ nằm ở những bức tranh bà để lại. Bà còn góp phần định hình gu thưởng thức nghệ thuật của giới sưu tập Mỹ, đưa hội họa Ấn tượng đến với công chúng bên kia Đại Tây Dương và giúp nghệ thuật Mỹ từng bước khẳng định vị thế trên bản đồ mỹ thuật thế giới.

***

Tác giả: Gia Phương

Nguồn: Smart History, Artsper Magazine 

Đọc thêm: