Joaquín Sorolla: Bậc thầy ánh sáng của Trường phái Ấn tượng

Trong dòng chảy của nghệ thuật thị giác thế kỷ 19, khi các họa sĩ Ấn tượng Pháp mải miết đi tìm sự biến chuyển của màn sương Paris hay những nhà kho bừa bộn vùng ngoại ô, ở phía bên kia eo biển, có một người đàn ông lại dành cả đời mình để tôn vinh một tôn giáo duy nhất: Ánh sáng Địa Trung Hải. 

Joaquín Sorolla y Bastida (1863 - 1923) không đơn thuần là một họa sĩ vẽ phong cảnh, ông là một “nhà duy mỹ” biết cách bắt giữ và giam cầm thứ ánh sáng chói chang, rực rỡ nhất của tự nhiên vào trong những thớ vải toan thô ráp của mình.

Hành trình đi tìm bản ngã của một người nghệ sĩ 

Người ta thường nói, nghệ thuật của một người là tấm gương phản chiếu tâm hồn họ. Nhưng với Sorolla, nghệ thuật dường như là một sự cứu rỗi, một cách ông bù đắp cho những khoảng trống trong lòng. Mồ côi cả cha lẫn mẹ từ năm hai tuổi vì đại dịch tả, cậu bé Sorolla lớn lên trong sự đùm bọc của người thân tại Valencia. Sự khắc nghiệt của số phận không làm thui chột thiên tài bẩm sinh, mà ngược lại, nhen nhóm trong ông một khao khát mãnh liệt đối với sự sống và sự tự do.

Dù sớm gặt hái thành công mang tính hàn lâm khi tuổi đời còn rất trẻ, và thậm chí còn được chính phủ công nhận, Sorolla chưa bao giờ để mình bị giam hãm trong bốn bức tường chật hẹp của xưởng vẽ. Ông chọn cách bước ra ngoài, và đối thoại trực tiếp với thiên nhiên. 

Đối với Sorolla, hội họa phải là thứ nghệ thuật thở bằng lồng ngực của đại dương, được nuôi dưỡng bằng bầu không khí lộng gió của vùng duyên hải chứ không phải mùi dầu bóng và hắc của những căn phòng đóng kín.

Hai “nàng thơ” vĩnh cửu

Năm 1888, Sorolla kết hôn với Clotilde García del Castillo. Mối tình sâu đậm và bền bỉ này đã cống hiến cho lịch sử mỹ thuật những bức chân dung đầy tính tôn kính và dịu dàng. Clotilde xuất hiện trong tranh ông khi thì kiêu sa trong tà váy đen, khi lại thướt tha mềm mại giữa những rặng cây. Sorolla yêu vợ đến mức, mỗi ngày đi xa, ông đều viết thư và kẹp vào đó một nhành hoa tươi cho bà. Sự hiện diện duyên dáng của người vợ và các con chính là nguồn năng lượng ấm áp, khiến các tác phẩm của Sorolla, dù phóng khoáng đến đâu, vẫn mang đậm tình cảm gia đình trong đó.

Nhưng có lẽ, “nàng thơ” thứ hai của ông chính là bờ biển Valencia. Dù chuyển đến Madrid sinh sống để thuận tiện cho sự nghiệp, tâm hồn Sorolla chưa bao giờ rời xa những dải cát trắng quê hương. Mỗi năm, ông đều quay lại Valencia như một lẽ tự nhiên. Ông bị mê hoặc bởi đường chân trời bao la, bởi cái nắng gắt xé toang mọi màn sương mù mịt, và bởi cuộc sống lao động thuần khiết của những người dân làng chài vùng Địa Trung Hải.

Mùa hè bất tận trong con mắt của Sorolla 

Cái hay của Sorolla nằm ở việc ông biến việc vẽ tranh ngoài trời (en plein air) - một thử thách không nhỏ với các hoạ sĩ vẽ sơn dầu - thành một màn biểu diễn, nơi ông chơi đùa với thời gian và biển cả. Vẽ dưới cái nắng chói chang và những cơn gió lộng của vùng biển không cho phép họa sĩ chần chừ hay suy tính quá lâu. Các nét cọ của Sorolla vì thế luôn mang một nhịp điệu dồn dập, những vệt sơn dày mộc mạc (impasto) đè lên nhau, bắt kịp từng tia sáng sáng mặt trời phản chiếu trên sóng nước.

Người ta nói rằng, nếu được tận mắt nhìn bề mặt những bức tranh gốc của Sorolla tại các bảo tàng lớn, ta vẫn có thể thấy những hạt cát mịn của bờ biển Valencia bị gió cuốn, và găm vào lớp sơn dầu chưa kịp khô. Đó là dấu vết của thời gian, là hơi thở của thực tại mà Sorolla - có lẽ - đã giữ lại trên toan một cách có chủ ý.

Trong không gian nghệ thuật của Sorolla, chủ đề “nghi thức tắm biển” (the bathing ritual) hiện lên như một khúc ca khải hoàn về con người. Ông không thần thánh hóa các nhân vật của mình. Chủ thể ông chọn lựa để vẽ đơn giản chỉ là những đứa trẻ trần trụi tinh nghịch chạy nhảy trên sóng, những thiếu nữ dạo bước trên bờ cát với tà váy trắng lộng gió, hay những người dân làng chài đang kéo thuyền vào bờ sau một ngày làm việc.

Cái tài tình nhất của Sorolla là cách ông xử lý màu trắng. Màu trắng trong tranh ông không bao giờ là màu trắng đơn thuần từ tuýp sơn; nó là tổng hòa của sắc vàng rực rỡ từ ánh nắng, sắc xanh nhẹ dịu phản chiếu từ nền trời và sắc tím ẩn hiện từ những vùng bóng râm. Dưới nét cọ của ông, làn da rám nắng ướt đẫm nước biển của những đứa trẻ lấp lánh như được dát vàng. Nhìn vào tranh, người xem có thể ngửi thấy vị mặn của muối, cảm nhận được cái nóng rực của cát và tiếng rì rào của đại dương. Ông đã tạo ra một “mùa hè bất tận” - một khoảng không gian nơi thời gian ngừng trôi để nhường chỗ cho niềm hạnh phúc nguyên bản và giản đơn nhất của cuộc sống con người.

Di sản vô giá của “anh hùng” Tây Ban Nha 

Sự nghiệp của Sorolla là một chuỗi những vinh quang nối tiếp trên khắp thế giới, từ Paris, Vienna cho đến New York. Đỉnh cao trong tư duy không gian của ông chính là đại công trình Vision of Spain (Tầm nhìn Tây Ban Nha) - một dự án gồm 14 bức đại họa khổng lồ tái hiện lại tâm hồn, trang phục và phong tục của các vùng miền Tây Ban Nha. Ông đã vắt kiệt những giọt mồ hôi cuối cùng của cuộc đời cho dự án này, lang thang khắp đất nước để nắm bắt cái hồn cốt của dân tộc dưới ánh sáng quê hương.

Khi ông qua đời vào năm 1923 sau một cơn đột quỵ nghiêm trọng, người dân Tây Ban Nha đã tiễn đưa ông như một vị anh hùng dân tộc. Ông không chỉ để lại những bức tranh; ông để lại một di sản văn hóa tinh thần vô giá, một cách nhìn nhận thế giới tràn đầy lòng biết ơn và sự lạc quan.

Đối với những người trong ngành trưng bày nghệ thuật ngày nay, trưng bày tranh của Joaquín Sorolla luôn là một thách thức đầy thú vị. Làm sao để thiết lập ánh sáng trong phòng tranh có thể lột tả hết cái thần thái của thứ ánh sáng Địa Trung Hải mà ông đã gửi gắm? Làm sao để người xem bước vào phòng triển lãm có thể rũ bỏ những mệt mỏi của đời sống đương đại để đắm mình vào cái nắng vàng vĩnh cửu của thế kỷ trước?

Nghệ thuật của Sorolla, suy cho cùng, chính là một lời nhắc nhở nhẹ nhàng nhưng vô cùng sâu sắc, rằng: Giữa thế giới đầy biến động, cái đẹp thuần khiết và năng lượng của tự nhiên vẫn luôn là liều thuốc chữa lành kỳ diệu nhất cho tâm hồn con người.

***

Tác giả: Gia Phương

Nguồn: Daily Nautica, The National Gallery, Artika Books, Sotheby’s 

Đọc thêm: 

https://vanvi.com.vn/tranh-ngoai-troi-nam-bat-tinh-than-cua-thien-nhien-tranh-son-dauphan-2 

https://vanvi.com.vn/duoi-theo-anh-sang-mua-he-trong-mat-nghe-si-va-nha-suu-tap