Lý Trực Sơn: “Làm mới” nghệ thuật sơn mài truyền thống Việt Nam

Họa sĩ Lý Trực Sơn (sinh năm 1949 tại Huế) là một trong những gương mặt tiêu biểu, có sức ảnh hưởng sâu rộng tới sự phát triển của nghệ thuật sơn mài và hội họa đương đại Việt Nam. Sinh ra trong một gia đình gia phong, ông theo cha ra Hà Nội từ nhỏ. 

Hoạ sĩ Lý Trực Sơn. Nguồn: Tạp chí Văn hoá Nghệ thuật

Cơ duyên nghệ thuật bắt đầu vào năm 1961 khi ông tình cờ trúng tuyển kỳ thi tìm kiếm năng khiếu và nhập học hệ Sơ cấp Trường Cao đẳng Mỹ thuật Việt Nam khi chưa tròn 12 tuổi. Được dẫn dắt bởi những thầy giáo tâm huyết như họa sĩ Đinh Trọng Khang, lại học chung lớp và chia sẻ tư duy hội họa cùng người bạn thân Nguyễn Thành Chương, khả năng vẽ hình họa hàn lâm của Lý Trực Sơn sớm bộc lộ vượt trội. Tốt nghiệp hệ Trung cấp năm 1969 với bài thi xuất sắc, ông được Hiệu trưởng Trần Đình Thọ giữ lại làm giảng viên khi mới 20 tuổi. Năm 1971, ông tạm gác việc học Đại học Mỹ thuật để xung phong đi bộ đội. Sau chiến tranh, ông trở lại trường, được học vượt cấp lên năm thứ ba và tiếp tục gắn bó với công tác giảng dạy suốt khoảng 10 năm.

Năm 1989 đánh dấu bước ngoặt quan trọng khi Lý Trực Sơn sang Pháp theo học bổng tại Trường Quốc gia Cao đẳng Mỹ thuật Paris (École Supérieure des Beaux-Arts). Không gò mình vào khuôn khổ trường lớp, ông dành phần lớn thời gian du hành qua Pháp và Đức để tìm hiểu căn nguyên phát triển của mỹ thuật châu Âu, đặc biệt là nghệ thuật Tiền Phục Hưng. Khoảng thời gian 9 năm bôn ba xứ người đã buộc ông tự soi xét lại bản thân, chấp nhận từ bỏ những thành tựu cũ để tiếp thu các quan niệm sáng tác mới. Trong giai đoạn này, ông từng gây tiếng vang lớn tại Pháp với những thử nghiệm tranh vẽ bằng nước chè – nơi báo chí quốc tế ghi nhận khả năng thể hiện nghệ thuật một cách tự nhiên và đầy bản năng của ông.

Trở về Việt Nam vào năm 1998, Lý Trực Sơn mang theo khát vọng tiếp nối di sản Mỹ thuật Đông Dương theo một nhãn quan hiện đại, tự do và ít giới hạn hơn. Ông chính là sáng lập viên của nhóm Sơn ta, quy tụ và truyền cảm hứng cho đông đảo nghệ sĩ theo đuổi chất liệu sơn mài truyền thống tại miền Bắc. Không dừng lại ở vẻ đẹp “vàng son mật mỡ” hay quy chuẩn cổ điển, ông chủ động từ bỏ việc ứng dụng vàng bạc và các tone màu quen thuộc để dấn thân vào những thể nghiệm trừu tượng. Tranh sơn mài của ông khai thác sâu sắc sắc xanh, kết hợp cùng các ký hiệu, đường hình nghiên cứu từ gốm cổ thời Lý - Trần và nhịp điệu của thi ca dân gian.

Song song với sơn mài, Lý Trực Sơn còn chinh phục công chúng bằng các tác phẩm trên chất liệu giấy dó khổ lớn. Ông tự tay tìm tòi, nghiền chế màu sắc từ các nguyên liệu tự nhiên như đất, đá, gạch hay các sắc tố tự nhiên khác để tạo dựng một thế giới hội họa vừa gần gũi, vừa bao la siêu hình. Dù thể hiện chủ đề hiện thực hay trừu tượng, thậm chí là những mảng tranh khỏa thân mang sắc thái thành kính như hình tượng Đức Mẹ hay Phật Bà, ông luôn giữ kỷ luật làm việc nghiêm cẩn và sự tỉ mỉ trong từng đường nét. 

Qua hàng loạt triển lãm ấn tượng như Chốn này (2009), Ballad Biển Đông (2011), Đất và Dó (2017), hay Dạo bước qua vùng đất của sơn mài (2023), Lý Trực Sơn đã khẳng định vị thế của một tư duy nghệ thuật cô đọng, nơi văn hóa, thời gian và không gian hòa làm một…

Xem và sưu tầm tác phẩm của các hoạ sĩ đương đại tại Vanvi Gallery tại đây.

***

Triển lãm “Phía sau Đông Dương” trong khuôn khổ chương trình kỷ niệm “125 Năm Một Huyền Thoại” cùng khách sạn Sofitel Legend Metropole Hanoi hiện đang diễn ra từ 17/08/2026 - 08/10/2026. 

Triển lãm trưng bày tác phẩm của 03 hoạ sĩ tiêu biểu của nền nghệ thuật đương đại Việt Nam: Phan Cẩm Thượng, Lý Trực Sơn, Đỗ Thị Kim Đoan. 

Xem thêm thông tin về triển lãm tại đây. 

***

Tác giả: Gia Phương

Nguồn: The Muse Artspace, Lanvu Gallery, VCCA Vietnam 

Đọc thêm:

Phan Cẩm Thượng và hành trình đọc văn hoá Việt 

Đỗ Thị Kim Đoan: Tìm kiếm sự bình yên qua chất liệu sơn mài truyền thống