Phan Cẩm Thượng và hành trình đọc văn hoá Việt

“Nền văn minh có giá trị nhân văn, nghệ thuật đều được sinh ra từ đời sống thường ngày.”

— Hoạ sĩ, nhà nghiên cứu & phê bình Phan Cẩm Thượng

Có những ký ức không nằm trong sử sách. Chúng hiện diện trên lớp sơn son đã bong tróc của một pho tượng gỗ, trong vệt khói ám dưới mái đình làng, hay trên nét in mộc mạc của một bức tranh dân gian đã phai màu theo năm tháng.

Hơn bốn thập kỷ qua, Phan Cẩm Thượng miệt mài lần theo những dấu vết ấy. Là họa sĩ, nhà nghiên cứu và nhà phê bình mỹ thuật, ông không tiếp cận nghệ thuật như một đối tượng để chiêm ngưỡng hay phân tích đơn thuần. Với ông, mỗi hiện vật đều là một mảnh ký ức của đời sống, nơi con người gửi gắm niềm tin, tập quán, cách sinh hoạt và cả cách họ nhìn nhận thế giới.

Điều khiến Phan Cẩm Thượng trở nên khác biệt không nằm ở số lượng sách đã xuất bản hay những danh xưng gắn với tên tuổi ông, mà ở cách ông đọc mỹ thuật Việt Nam. Nghệ thuật, trong cách nhìn của ông, chưa bao giờ tồn tại tách biệt khỏi đời sống. Nó là dấu tích của một nền văn hóa, nơi lưu giữ những lớp ký ức mà đôi khi sử sách không thể ghi chép hết.

Nguồn: Green Palm Gallery

Đọc nghệ thuật từ đời sống

“Nghệ thuật gì cũng xuất phát từ cuộc sống ngày thường.”

— Hoạ sĩ, nhà nghiên cứu & phê bình Phan Cẩm Thượng

“Nghệ thuật gì cũng xuất phát từ cuộc sống ngày thường”, như ông đã từng nói, như một phương châm của mình để luôn kiếm tìm những điều tưởng chừng nhỏ nhặt và tầm tưởng - cách một pho tượng được đặt trong không gian thờ tự, cách một bức tranh dân gian được đặt cạnh tờ lịch trên tường,... Mỗi chi tiết đều là một mảnh ghép của lịch sử, và chỉ khi ghép chúng lại, mỹ thuật Việt Nam mới hiện lên như một chỉnh thể vẹn toàn và hoàn mỹ.

Chuyện kể từ những điều giản đơn nhất

Có lẽ vì thế mà trong các công trình của Phan Cẩm Thượng, người đọc hiếm khi bắt gặp một tác phẩm bị tách khỏi bối cảnh nó vốn thuộc về. Một pho tượng không chỉ kể câu chuyện của người thợ tạc tượng, mà còn kể về ngôi làng đã gìn giữ nó. Một mái đình không chỉ là kiến trúc, mà phản chiếu cấu trúc xã hội, tín ngưỡng và đời sống cộng đồng.

Cách nhìn ấy cũng khiến ông đi ngược với quan niệm quen thuộc rằng lịch sử mỹ thuật thường được viết bằng những danh họa và kiệt tác. Trong thế giới của Phan Cẩm Thượng, những pho tượng vô danh, những bức tranh dân gian và đồ thủ công cũng xứng đáng được nghiên cứu với sự cẩn trọng như bất kỳ tác phẩm kinh điển nào. Chúng không chỉ phản ánh trình độ tạo hình, mà còn lưu giữ những lớp nghĩa văn hóa mà nhiều tài liệu thành văn không thể kể hết.

Đối thoại với di sản

Tranh sơn mài “Trích Ca Sơ Sinh” (2025) © Phan Cẩm Thượng. Ảnh: Vanvi Gallery

Song song với nghiên cứu, Phan Cẩm Thượng vẫn vẽ. Hội họa của ông không tái hiện quá khứ một cách hoài niệm, mà hấp thụ tinh thần của mỹ thuật truyền thống rồi chuyển hóa thành ngôn ngữ tạo hình đương đại. Ở ông, sáng tác và nghiên cứu không phải hai con đường song song. Cả hai đều là những cách khác nhau để đối thoại với di sản văn hóa Việt Nam.

Tranh màu tự nhiên trên giấy dó “Mặt nạ” (2018) © Phan Cẩm Thượng. Ảnh: Vanvi Gallery

Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều giá trị truyền thống đang dần biến mất cùng những ngôi đình xuống cấp hay những làng nghề mai một, công việc của Phan Cẩm Thượng càng trở nên đặc biệt. Ông không chỉ ghi chép những gì còn lại của quá khứ, mà còn giúp người đọc nhận ra rằng văn hóa không nằm ở những khái niệm lớn lao. Nó hiện diện trong từng hiện vật bình thường nhất, miễn là chúng ta để tâm đủ đến chúng.

***

Xem thêm tác phẩm của Phan Cẩm Thượng tại đây

Tác giả: Gia Phương

Nguồn: Soi Today, ELLE Decoration

Đọc thêm:

Giới thiệu về Tiểu sử Họa sĩ, Nhà nghiên cứu văn hóa Phan Cẩm Thượng