Kanemaki Yoshitoshi: Bản ngã của con người không nằm ở một gương mặt

Một cô gái đứng yên, nhưng gương mặt cô dường như đang chuyển động. Những đường nét bị bẻ gãy, kéo giãn và xếp chồng lên nhau. Từ mỗi góc nhìn, một biểu cảm khác lại xuất hiện: vui vẻ, bối rối, bất an, tự tin,... hay một nỗi buồn khó gọi tên.

Cứ như vậy, trong thế giới điêu khắc của Kanemaki Yoshitoshi, một con người chưa bao giờ chỉ có một gương mặt.

Urara Caprice (2022) © Kanemaki Yoshitoshi

Sinh năm 1972 tại Chiba, Nhật Bản, Kanemaki được biết đến với những tác phẩm gỗ chạm khắc đầy tính siêu thực, nơi cơ thể và khuôn mặt con người bị phân tách thành nhiều lớp, bộ phận, và hình khối xếp chồng lên nhau.

Trong các tác phẩm của Kanemaki, cảm xúc luôn biến thiên chứ không bao giờ cố định. Một nụ cười có thể chỉ là vẻ ngoài của sự bất mãn, cũng như một vẻ mặt bình thản có thể che giấu đi sự lo âu. Khi người xem di chuyển quanh tác phẩm của ông, những biểu cảm khác nhau của tác phẩm lần lượt hiện ra, như thể mỗi con người đều đang mang theo một chuỗi cảm xúc mâu thuẫn mà không phải lúc nào cũng có thể nhìn thấy cùng lúc trong đời sống thường nhật.

Đó cũng là trung tâm trong series Prism của Kanemaki. Lấy cảm hứng từ cách một lăng kính phân tách ánh sáng thành nhiều màu sắc, ông hình dung ý thức con người như một thứ luôn bị bẻ khúc, phản chiếu và tái cấu trúc.

Trong triển lãm Insight Prism (2025), ông tiếp tục đặt câu hỏi về những phiên bản khác nhau của bản thân mà mỗi người phải khoác lên trong đời sống hàng ngày.

Insight Prism (2025) © Kanemaki Yoshitoshi

Chúng ta thay đổi cách nói chuyện, cách cư xử và thậm chí cả cách nhìn nhận chính mình tùy theo hoàn cảnh. Những vai trò ấy giúp đời sống vận hành trơn tru, nhưng đôi khi cũng khiến ta không còn biết đâu mới là “cái tôi thật sự”.

Tác phẩm Insight Prism - cũng là tác phẩm lớn nhất trong series Prism của Kanemaki - cho thấy rõ cách một nghệ sĩ có thể biến sự phân mảnh của tâm thức thành hình hài vật chất. Cơ thể nhân vật dường như bị chia thành những mảnh hình học, trong khi gương mặt được cấu tạo như đang nhìn qua một lăng kính vạn hoa. Các đường nét của những chủ thể/ nhân vật của Kanemaki luôn bị tách ra, phản chiếu, lặp lại nhau. Song chúng không giống nhau, mà được biến đổi rồi được kết nối với nhau trong một cấu trúc cân đối và mượt mà đến mức kỳ dị.

Ở những tác phẩm khác như Ulala Caprice 3rd (2025), sự thay đổi còn trở nên trực tiếp hơn. Một cô gái có thể trông đầy tự tin khi nhìn từ phía trước, nhưng chỉ cần bước sang một góc khác, người xem lại bắt gặp một biểu cảm hoàn toàn khác.

Ulala Caprice 3rd (2025) © Kanemaki Yoshitoshi

Kanemaki dường như muốn nhắc rằng cảm xúc không vận hành theo những ranh giới rõ ràng. Niềm vui có thể đi cùng bất mãn. Sự bình thản có thể tồn tại bên cạnh lo âu. Con người có thể vừa là tất cả những điều đó trong cùng một khoảnh khắc.

Có lẽ vì thế, những nhân vật của Kanemaki vừa xa lạ vừa thân thuộc. Chúng mang hình hài của những sinh vật bước ra từ một giấc mơ siêu thực, nhưng lại phản chiếu một trải nghiệm rất quen thuộc của mỗi con người: cảm giác không hoàn toàn hiểu được chính mình.

Bằng kỹ thuật chạm khắc gỗ tinh xảo, Yoshitoshi Kanemaki có thể biến một thân thể thành nhiều thân thể, một gương mặt thành vô số gương mặt. Những tác phẩm ấy không cố gắng tìm ra một bản ngã duy nhất ẩn bên trong con người. Ngược lại, chúng cho thấy bản thân mỗi người vốn đã là một cấu trúc phức tạp, luôn thay đổi theo ánh nhìn, hoàn cảnh và những cảm xúc không ngừng biến động.

Và có lẽ, qua những tác phẩm của ông, ta nhận ra được rằng, “cái tôi thật sự” không nằm ở một gương mặt duy nhất. Mà ở mọi gương mặt mà đã, hay từng, sở hữu.