Lee Bul: Ranh giới mong manh giữa cái đẹp và “cái quái dị”

“I felt nauseous, as if there were too many images in me.”

[Tôi thấy ngột ngạt, như thể trong mình đã chất chứa quá nhiều hình ảnh.]

— Lee Bul

Sinh năm 1964 tại Hàn Quốc, Lee Bul không chỉ là một trong những gương mặt định hình nghệ thuật đương đại châu Á, mà còn là một “kẻ nổi loạn” luôn kiên trì bóc tách những ảo tưởng của xã hội con người về vẻ đẹp, công nghệ và một “địa đàng trần gian” (Utopia). 

Cyborg W1, W2, W4 (1998); W6 (2001) © Lee Bul. Tại Leeum Museum of Art, Seoul, 2021. Ảnh: Han Dohee.

Cái đẹp và “Cái quái dị” 

Sinh ra trong một gia đình có cha mẹ là những nhà hoạt động chính trị, Lee Bul sớm nhận ra sự ngột ngạt của những cơ chế quyền lực trong xã hội. 

Trong bài luận Beauty and Trauma (2000), bà từng nhắc lại một ký ức thời thơ ấu: khi đang đứng chờ đèn đỏ đối diện một tiệm bánh ngọt rực rỡ, bà thấy một cặp đôi rất đẹp lướt qua trên chiếc xe máy, rồi chợt đâm thẳng vào dòng xe cộ. Máu và thịt của họ văng tung tóe lên những chiếc bánh kem trắng muốt trong tủ kính… 

Ký ức ấy chưa bao giờ ngừng ám ảnh Lee Bul. Nó cũng lý giải vì sao, trong suốt sự nghiệp của mình, bà luôn bị ám ảnh bởi ranh giới mong manh giữa cái đẹp và “cái quái dị” - một chủ đề được thể hiện xuyên suốt sự nghiệp của bà.

Với Lee Bul, cái “quái dị” (monstrous) đơn giản là những gì xé rào khỏi mọi quy chuẩn. Cuối thập niên 1980, bà chào sân nghệ thuật bằng những buổi trình diễn rất độc đáo. 

Trong Abortion (1989), bà tự treo ngược mình trên trần nhà suốt gần hai tiếng đồng hồ, vừa phát kẹo cho khán giả vừa kể về trải nghiệm phá thai chui của chính mình. 

Abortion (1989) © Lee Bul. Tại Dongsoong Art Center, Seoul, 1989.

Chẳng lâu sau, với Sorry for suffering—You think I'm a puppy on a picnic? (1990), bà khoác lên người bộ trang phục đầy tua vòi đỏ rực, thản nhiên bước đi giữa phố xá Tokyo. Tác phẩm lập tức giội một gáo nước lạnh vào quan niệm hẹp hòi thời bấy giờ về thân thể người phụ nữ lẫn những chuẩn mực hà khắc đương thời.

Sorry for suffering—You think I’m a puppy on a picnic? (1990). Biểu diễn trong 12 ngày tại sân bay Gimpo, sân bay Narita, các khu phố Tokyo, nhà hát Tokiwaza; Tokyo; 1990. 

Khi con người khát khao vượt qua giới hạn của chính mình

Đến giữa những năm 1990, Lee Bul dịch chuyển sang điêu khắc và nghệ thuật sắp đặt. Một bước tiến lớn trong sự nghiệp của bà.

Tác phẩm Majestic Splendor (1997) từng gây rúng động MoMA (New York) năm 1997 khi Lee đính hoa và hạt kim sa lên những con cá tươi rồi bọc kín trong túi nilon. Theo thời gian, cá phân hủy, tỏa ra mùi hôi thối nồng nặc đến mức bảo tàng phải gỡ bỏ triển lãm. Sự thối rữa ẩn đằng sau lớp vỏ lóng lánh ấy chính là ẩn dụ cay đắng về những chuẩn mực cái đẹp trong xã hội hiện đại - nơi con người thà cắt xẻo ngoại hình chính mình hơn là tập trung phát triển những điều bên trong.

Majestic Splendor (1997) © Lee Bul. Tại MoMA, New York, 1997. Ảnh: Robert Puglisi.

Ngay sau đó, chuỗi điêu khắc Cyborg (1998-2001) ra đời và đưa tên tuổi bà vươn tầm thế giới. Được đúc từ silicone - chất liệu quen thuộc trong phẫu thuật thẩm mỹ - những cơ thể người máy mang phom dáng đồng hồ cát nhưng lại cụt đầu, đứt tay và khuyết chân. 

Gợi nhớ đến những tượng nữ thần kinh điển như Venus hay Olympia, các Cyborg của Lee Bul không phải là chủ thể trong một viễn cảnh tương lai rực rỡ. Trái lại, chúng là lời giễu cợt vào khát khao hoàn hảo phi lý của con người, sự lệ thuộc mù quáng vào công nghệ và “the male gaze” khi nói đến cơ thể của phụ nữ. 

Cyborg W1-W4 (1998) © Lee Bul. Tại Art Sonje Center Collection, Seoul, 1999-2003. Ảnh: Yoon Hyung-moon.

Cyborg W6 (2001) © Lee Bul. Tại Leeum Museum of Art, Seoul, 2021. Ảnh: Jeon Byung-cheol.

Sự đứt gãy của những giấc mơ không tưởng

Xuyên suốt sự nghiệp, Lee Bul chưa bao giờ ngừng đào xới những vết thương lịch sử và sự sụp đổ của các ý niệm hoàn hảo. Chuỗi tác phẩm Mon Grand Récit (2005) - mượn hình ảnh những tháp kiến trúc dang dở, hay Willing To Be Vulnerable (2015-2016) - dùng chiếc khí cầu kim loại (gợi nhớ thảm họa Hindenburg năm 1937) để nói về sự tan vỡ của những đại tự sự (Grand Narrative) hiện đại.

Mon Grand Récit: Weep into stones… (2005) © Lee Bul. Ảnh: Stuart Whipps.

Willing To Be Vulnerable (2015-2016) © Lee Bul. Tại Leeum Museum of Art, Seoul, 2021. Ảnh: Jeon Byung-cheol.

Bà cũng đưa những ký ức chính trị nhức nhối của Hàn Quốc vào nghệ thuật: từ khối nhựa đóng đóng băng hình ảnh cựu Tổng thống Park Chung-hee trong Thaw (Takaki Masao) (2007), đến chiếc bồn tắm chứa mực đen Heaven and Earth (2007) gợi lại vụ tra tấn sinh viên Park Jong-chul vào năm 1987.

Thaw (Takaki Masao) (2007) © Lee Bul

Thaw (Takaki Masao) (2007) © Lee Bul. Tại Galerie Thaddaeus Ropac, Salzburg / Paris. Ảnh: Patrick Gries.

Heaven and Earth (2007) © Lee Bul. Tại PKM Gallery, Seoul, 2008.

Nói về sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) hiện nay, nữ nghệ sĩ 60 tuổi không giấu nổi sự lo ngại. Bà cho rằng AI thậm chí còn đáng sợ hơn những Cyborg bà từng tạo ra, bởi nó đánh trúng vào tham vọng bất tử và sự kiểm soát tuyệt đối của con người. “Chủ nghĩa phát xít của công nghệ cao” – như cách bà gọi trí tuệ nhân tạo – đang cuốn chúng ta vào một cuộc đua nghẹt thở nhưng thiếu vắng những khoảng dừng để đối thoại về mặt đạo đức.

Amaryllis (1999) © Lee Bul. Tại Arario Gallery, Seoul. Ảnh: Watanabe Osamu.

Sau tất cả, Lee Bul chưa bao giờ tự nhận mình là người tiên tri tương lai. Bà chỉ đơn giản là một người quan sát bền bỉ, dùng nghệ thuật như một chiếc kính phóng đại để bóc tách những tổn thương, khát vọng và cả sự mong manh của kiếp người trong chính hiện tại.

“Lee’s perspective is not merely that of a critical observer, but also an active subject in the project of modernity – one well-versed in the promises and pitfalls of idealistic thinking.”

[Góc nhìn của Lee không chỉ là góc nhìn của một người quan sát đầy phản biện, mà còn là của một chủ thể trực tiếp tham dự vào tiến trình hiện đại hoá – một người thấu hiểu cả những lời hứa hẹn lẫn những mặt trái của tư duy duy ý chí.]

 — Andy St. Louis

***

Tác giả: Gia Phương

Nguồn: Frieze, Tatler Asia, Apollo Magazine, Art Sonje, The Met 

Đọc thêm:

Choi Xooang: Eolgul, giải phẫu học, và những “thực thể vô thể”