Helen Frankenthaler: Cuộc Triển Lãm Hậu Thế Lớn Nhất Đưa Bà Ngang Hàng Với Pollock Và Rothko ( Phần 1 )

Trong một cuộc phỏng vấn tư liệu cũ, Helen Frankenthaler (1928-2011) từng khẳng định: "Không có quy tắc nào cả. Đó là cách nghệ thuật ra đời, cách những đột phá xuất hiện. Hãy đi ngược lại hoặc phớt lờ các quy tắc." Giám đốc điều hành triển lãm Douglas Dreishpoon đã lấy đây làm kim chỉ nam cho triển lãm mới mang tên "Painting Without Rules" (Hội họa không quy tắc) tại Guggenheim Bilbao. Triển lãm này được chuyển thể từ không gian trưng bày gần đây tại Palazzo Strozzi ở Florence, đánh dấu cuộc khảo sát quy mô lớn đầu tiên về di sản của Frankenthaler tại Châu Âu kể từ khi bà qua đời ở tuổi 83.

Thành công xuyên suốt sự nghiệp kéo dài nửa thế kỷ với những buổi triển lãm cá nhân và hồi tưởng danh giá tại các bảo tàng lớn ở cả hai bờ Đại Tây Dương, Frankenthaler từ lâu đã là người phụ nữ duy nhất được giới nghiên cứu lịch sử nghệ thuật coi trọng tương đương với các đồng nghiệp nam trong lĩnh vực hội họa trừu tượng thời hậu chiến. Hiện tại, Dreishpoon đang cùng quỹ di sản của bà biên soạn danh mục tác phẩm toàn tập (catalogue raisonnée), sau khi đã đồng tác giả một cuốn sách về những tác phẩm giai đoạn sau của bà. Sự am hiểu tường tận của ông về khối lượng tác phẩm đồ sộ này được thể hiện rõ nét qua cả không gian triển lãm lẫn cuốn danh mục đầy sức sống.

Khái niệm "phá vỡ quy tắc" ở tiêu đề đề cập đến cuộc cách mạng hội họa giữa thế kỷ mà Frankenthaler đã góp phần tạo nên, cùng với các họa sĩ thuộc trường phái Biểu hiện Trừu tượng và Hội họa Trường màu (Colour Field), vốn là những người bạn thân thiết nhất của bà. Điều này đặc biệt phản ánh cách tiếp cận mang tính mở rộng cá nhân đối với khung vải (thường đặt trên sàn nhà) và đôi khi là cả điêu khắc. Điển hình là vào mùa hè sau khi ly hôn người chồng đầu tiên – họa sĩ Robert Motherwell năm 1971, bà đã tạo ra mười tác phẩm thép chỉ trong hai tuần tại xưởng vẽ của người bạn Anthony Caro ở London.

( Helen Frankenthaler, Cassius, 1995 )

Một số tác phẩm điêu khắc này hiện đang được trưng bày tại Guggenheim Bilbao bên cạnh tác phẩm của Caro và người bạn thân David Smith – người đã qua đời khi còn trẻ và có những tác phẩm mà Frankenthaler luôn trân trọng đặt gần bên mình. Chúng tràn đầy sức sống và sự hỗn loạn, vừa hợp lý lại vừa phi lý; đó là một cái nhìn giá trị vào chính những bức tranh nghệ thuật trừu tượng của Frankenthaler: mang tính hình học nhưng không gò bó, có tổ chức nhưng vẫn khiếm khuyết, thông thái nhưng đầy hoang dại. Chúng chịu ảnh hưởng từ những họa sĩ đàn anh lừng lẫy trong nhóm như Pollock hay Rothko, nhưng đồng thời cũng không hề giống với phong cách của họ. Có cảm giác bà đã hấp thụ các yếu tố phương pháp luận của họ rồi mở rộng chúng, tích hợp và phát triển kỹ thuật để tạo ra một thực thể nghệ thuật vĩ đại hơn tổng hòa của các thành phần cộng lại.

"Painting Without Rules" là một triển lãm về các mối quan hệ, cả trên phương diện nghệ thuật lẫn cá nhân, đúng với phương pháp tiếp cận tiểu sử của Dreishpoon trong nghiên cứu lịch sử nghệ thuật. Việc soi xét tác phẩm của một nữ họa sĩ qua lăng kính đời tư có công bằng hay không vẫn là một câu hỏi cần đặt ra, đặc biệt khi các nam họa sĩ hiếm khi bị đóng khung bởi mối quan hệ với những người phụ nữ quan trọng trong đời họ (trừ khi là vai trò "nàng thơ" đầy định kiến). Dù sự nghiệp đồ sộ của Frankenthaler đã được tôn vinh qua nhiều triển lãm và sách báo, nhưng rất ít trong số đó không đề cập đến những mối liên kết với nam giới của bà.

Bà đã đóng góp điều gì cho tác phẩm của những người bạn "họa sĩ nam" và cho lịch sử nghệ thuật hiện đại?

Dreishpoon nhận định: "Những người khác trước bà có thể đã làm loang màu trên vải, nhưng việc Frankenthaler dũng cảm sử dụng kỹ thuật thấm loang (soak-stain) đã làm bùng nổ quy trình hội họa." Bà nhúng miếng xốp và con lăn vào sơn dầu pha loãng, sau đó là sơn acrylic, để chúng thấm sâu vào sợi vải của những tấm toan khổng lồ không phủ lớp lót, tạo ra những vết loang vô định hình và hữu cơ. Bà tạo nên bước đột phá bằng phương pháp này vào năm 1952 ở tuổi 23 với tác phẩm lừng lẫy "Mountains and Sea" – một tác phẩm nền tảng cho trường phái Hội họa Trường màu và là điểm khởi đầu cho những kỹ thuật mà bà sẽ khám phá trong nhiều năm sau đó (nhiều kỹ thuật hiện diện trong triển lãm này).

( Anthony Caro, Ascending the Stairs, 1979-83 )

Nguồn : The largest posthumous survey of Helen Frankenthaler puts her in the frame with Pollock and Rothko

Xem tiếp : Phần 2 

Biên dịch : Bảo Long