Giới thiệu về Tiểu sử Họa sĩ, Nhà Phê bình Phan Cẩm Thượng

Phan Cẩm Thượng là một gương mặt hiếm có của mỹ thuật Việt Nam đương đại.  

Nguồn: Báo Quân đội nhân dân © Ảnh: Ngọc Vũ

Ông vừa là họa sĩ, vừa là nhà phê bình, nhà nghiên cứu văn hóa và lịch sử mỹ thuật, đồng thời là tác giả của nhiều công trình được xem như tài liệu nền tảng dành cho những ai muốn tìm hiểu về nghệ thuật truyền thống Việt Nam. Nếu nhiều họa sĩ được nhớ đến qua các tác phẩm trên giá vẽ, thì Phan Cẩm Thượng còn được biết đến như người dành gần nửa thế kỷ lặng lẽ đi khắp các làng quê, đình và chùa để ghi chép, khảo cứu và gìn giữ những lớp ký ức văn hóa đang dần mai một theo thời gian.

Phan Cẩm Thượng sinh năm 1957 tại Hà Nội trong một gia đình có truyền thống hiếu học và yêu nghệ thuật. Ngay từ nhỏ, ông đã được học chữ Hán, thư pháp, đọc kinh Phật và tiếp xúc với văn hóa Nho học trong gia đình. Chính nền tảng ấy tạo nên vốn hiểu biết sâu rộng về tư tưởng và mỹ học phương Đông, trở thành cơ sở quan trọng cho cả hội họa lẫn công trình nghiên cứu sau này. Sau thời gian phục vụ trong quân đội, năm 1979 ông theo học ngành Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật tại Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam. Từ năm 1984, ông giảng dạy tại trường trước khi trở thành nhà nghiên cứu và phê bình độc lập.

Hơn 40 năm tìm về mỹ thuật truyền thống Việt Nam

Trong sự nghiệp của mình, Phan Cẩm Thượng chưa bao giờ xem nghiên cứu chỉ là công việc trên bàn giấy. Ông dành hàng chục năm điền dã tại nhiều vùng nông thôn Bắc Bộ, khảo sát đình làng, chùa cổ, tượng Phật, tranh dân gian, gốm cổ, kiến trúc truyền thống và các nghi lễ dân gian. 

Có giai đoạn, ông từng sống nhiều năm tại chùa Bút Tháp (Bắc Ninh), vừa vẽ, vừa nghiên cứu, vừa hòa mình vào đời sống của người dân địa phương. Những chuyến đi ấy giúp ông tích lũy khối lượng tư liệu đồ sộ, đồng thời hình thành một góc nhìn hiếm có về mối quan hệ giữa nghệ thuật và đời sống văn hóa Việt.

Chính từ quá trình khảo cứu lâu dài, Phan Cẩm Thượng đã cho ra đời nhiều đầu sách có giá trị như Mỹ thuật ở làng (1992), Mỹ thuật của người Việt (1989) – viết cùng Nguyễn Quân, Điêu khắc cổ Việt Nam (1997), Đồ họa cổ Việt Nam (2022), Nghệ thuật ngày thường (2008), Văn minh vật chất của người Việt (2011) hay Tập tục đời người (2017).

Các công trình của ông không chỉ phân tích tác phẩm mỹ thuật mà còn đặt chúng trong bối cảnh rộng hơn của tín ngưỡng, phong tục, kiến trúc, trang phục và đời sống xã hội. Nhờ đó, nghệ thuật hiện lên không phải như những hiện vật tách rời lịch sử, mà là kết tinh của cả một nền văn hóa.

Ở lĩnh vực phê bình mỹ thuật, Phan Cẩm Thượng được xem là một trong những tiếng nói có ảnh hưởng nhất sau thời kỳ Đổi mới. Khác với lối phê bình thiên về cảm xúc hay đánh giá thị trường, ông tiếp cận tác phẩm từ góc nhìn lịch sử và văn hóa. Mỗi bài viết của ông thường mở rộng thành những khảo cứu về biểu tượng, chất liệu, tư duy tạo hình và bối cảnh xã hội mà tác phẩm ra đời. 

Chính vì vậy, các bài phê bình của ông không chỉ giúp người đọc hiểu một tác phẩm, mà còn hiểu thêm về nền mỹ thuật và văn hóa Việt Nam.

Nghệ thuật đương đại và kho tàng mỹ học truyền thống Việt Nam 

Bên cạnh vai trò nghiên cứu, Phan Cẩm Thượng vẫn luôn duy trì thực hành hội họa. Ông đặc biệt yêu thích giấy dó, lụa và sơn mài – những chất liệu gắn bó lâu đời với mỹ thuật Việt Nam. 

Tranh sơn mài “Quan Âm Thị Kính” (2019) © Phan Cẩm Thượng. Ảnh: Vanvi Gallery

Tranh của ông không hướng đến sự phô diễn kỹ thuật hay hiệu ứng thị giác mạnh, mà thiên về chiều sâu văn hóa và tinh thần phương Đông. Bảng màu trầm, nhịp điệu chậm và những hình tượng mang tính biểu tượng khiến người xem có cảm giác đang đọc một lớp ký ức văn hóa hơn là chỉ thưởng thức một tác phẩm hội họa. 

Tranh in khắc gỗ bằng mực than lá tre trên giấy dó “Chân dung” (2018) © Phan Cẩm Thượng. Ảnh: Vanvi Gallery

Với ông, hội họa và nghiên cứu chưa bao giờ là hai con đường tách biệt; việc vẽ cũng là một cách tiếp tục đối thoại với lịch sử và truyền thống.

Tranh sơn mài “Chim phượng” (2025) © Phan Cẩm Thượng. Ảnh: Vanvi Gallery

Tranh sơn mài “Chuyện xưa” (2024) © Phan Cẩm Thượng. Ảnh: Vanvi Gallery

Quan điểm nghệ thuật của Phan Cẩm Thượng cũng phản ánh rõ trong nhiều cuộc trò chuyện với báo chí. 

“Văn hóa dân tộc là một kho tàng giàu có, có điều nó không hiển hiện như sách vở và bảo tàng phương Tây nên các nghệ sĩ thường có xu hướng hướng ra bên ngoài.”

— Hoạ sĩ, nhà nghiên cứu & phê bình Phan Cẩm Thượng 

Ông nhiều lần nhấn mạnh rằng người Việt sở hữu một nền văn hóa thẩm mỹ rất phong phú nhưng chưa được khai thác đúng mức. Theo ông, thay vì chỉ tìm kiếm cảm hứng từ mỹ thuật phương Tây, nghệ sĩ Việt hoàn toàn có thể khám phá kho tàng biểu tượng, tín ngưỡng và mỹ học truyền thống ngay trong chính đời sống văn hóa dân tộc. Đây không phải là một lời kêu gọi quay về quá khứ một cách hoài cổ, mà là cách xây dựng một nền nghệ thuật đương đại có bản sắc, cá tính, và linh hồn riêng.

Một di sản lặng lẽ 

Năm 2022, triển lãm cá nhân Tập tục cung đình thế kỷ XVII của ông tiếp tục cho thấy sự thống nhất giữa nghiên cứu và sáng tác. Loạt tranh tái hiện đời sống cung đình thời Lê – Trịnh không chỉ dựa trên trí tưởng tượng mà được xây dựng từ quá trình đọc tư liệu, khảo sát hiện vật và nghiên cứu mỹ thuật cổ trong nhiều năm. Cũng trong thời gian này, cuốn Tập tục đời người (2017) của ông đã được trao Giải B Giải thưởng Sách Quốc gia, ghi nhận những đóng góp bền bỉ đối với lĩnh vực nghiên cứu văn hóa và mỹ thuật Việt Nam. 

Sách “Tập tục đời người” (2017). Ảnh: Netabooks

Sách “Văn minh vật chất của người Việt” (2011). Ảnh: DU. T Studio

Hơn bốn mươi năm làm nghề, Phan Cẩm Thượng vẫn giữ lối sống giản dị và lặng lẽ. Ông không xuất hiện nhiều trước truyền thông, cũng không chạy theo xu hướng của thị trường nghệ thuật. Thay vào đó, ông tiếp tục đọc, viết, vẽ và điền dã, kiên trì với hành trình tìm hiểu những giá trị văn hóa truyền thống. Chính sự bền bỉ ấy đã khiến ông trở thành một trong những nhà nghiên cứu và phê bình mỹ thuật có ảnh hưởng sâu rộng nhất tại Việt Nam. Những gì Phan Cẩm Thượng để lại không chỉ là tranh vẽ hay sách nghiên cứu, mà còn là một cách nhìn về nghệ thuật như tấm gương phản chiếu lịch sử, đời sống và bản sắc văn hóa của người Việt.

***

Tác giả: Gia Phương

Nguồn: Quân đội nhân dân, Tạp chí Văn hoá nghệ thuật, Tuổi trẻ

Đọc thêm:

Nhà phê bình mỹ thuật Phan Cẩm Thượng: Một kho tàng giàu có đang trở nên trống rỗng

Họa sĩ Phan Cẩm Thượng và câu chuyện đình làng