Đại hải trình để trở về của Odysseus thông qua lăng kính nghệ thuật (Phần 3)

Sau những cuộc đối đầu với Cyclops, Siren, Scylla và Charybdis, sau những năm tháng bị giam cầm trên đảo của Calypso và lênh đênh giữa cơn thịnh nộ của các vị thần, Odysseus cuối cùng cũng nhìn thấy bờ biển Ithaca. Nhưng hành trình của ông vẫn chưa khép lại. 

Cuộc trở về quê hương của Odysseus không phải là điểm kết thúc của chuyến hải trình, mà là thử thách cuối cùng sau gần 20 năm: giành lại mái ấm, khôi phục danh dự và chứng minh thân phận của chính mình. 

Cũng chính những chương cuối này đã truyền cảm hứng cho nhiều họa sĩ và nhà điêu khắc châu Âu từ thế kỷ XIX-XX, những người không còn khai thác các tác phẩm của mình dựa trên thuỷ quái hay các trận chiến sinh tử của Odysseus và người của ông, mà hướng tới chất sử thi trong những cuộc đoàn tụ của gia đình và khoảnh khắc một con người được trở về sau hai thập kỷ ròng rã.

[Đọc tiếp tại Phần 1 & Phần 2]

13. Trở về Ithaca

Sau hai mươi năm lưu lạc, Odysseus cuối cùng cũng trở về Ithaca. Theo kế hoạch của Athena, ông cải trang thành một người hành khất để bí mật quan sát tình hình trong cung điện. 

Khi Athena xóa bỏ lớp cải trang của Odysseus, hai cha con nhận ra nhau và bắt đầu lên kế hoạch giành lại vương quốc Ithaca.

Reunion of Odysseus and Telemachus (1856 -1895) © Henri-Lucien Doucet

Chính khoảnh khắc nhận ra nhau này đã trở thành đề tài được nhiều họa sĩ thế kỷ XIX yêu thích và trở thành chất liệu khai thác cho nhiều tác phẩm. Trong Reunion of Odysseus and Telemachus, Henri-Lucien Doucet không nhấn mạnh chất sử thi của cuộc trở về, mà lựa chọn bầu không khí đời thường với gam màu nâu ấm và ánh sáng dịu, để chiến thắng của Odysseus được nhìn như sự đoàn viên của một gia đình hơn là sự khải hoàn của một vị vua.

14. Cuộc gặp với Argus

Trước khi thực hiện kế hoạch, Odysseus tiếp tục giữ thân phận người hành khất để trở về cung điện. 

Không một ai nhận ra vị vua của Ithaca, ngoại trừ Argus - chú chó già đã chờ đợi chủ nhân suốt hai mươi năm. 

Ulysses recognised by his old dog Argus (TK XIX) © Không rõ tác giả

Ulysses Recognized by his Dog Argus (1812) © Jean-Joseph Espercieux

Trong nghệ thuật phương Tây, đây là một trong những cảnh đời thường hiếm hoi của The Odyssey được khắc họa nhiều không kém các trận chiến. Ở bức tượng cẩm thạch của Jean-Joseph Espercieux (1812), nghệ sĩ gần như loại bỏ mọi yếu tố kịch tính để tập trung vào ánh mắt giữa Odysseus và Argus. Sự tiết chế ấy khiến khoảnh khắc nhận ra nhau trở nên xúc động hơn bất kỳ lời thoại nào.

Chỉ với một ánh nhìn, Argus nhận ra Odysseus, khẽ ve vẩy chiếc đuôi rồi thanh thản trút hơi thở cuối cùng. Đây được xem là một trong những khoảnh khắc xúc động nhất trong The Odyssey, biểu tượng cho lòng trung thành không đổi theo thời gian.

15. Cuộc thi cây cung

Thử thách của Penelope dành cho những kẻ cầu hôn là một trong những chất liệu yêu thích để các nghệ sĩ TK XVII-XVIII khai thác, đặc biệt vì tính chất căng thẳng và kịch tính của khung cảnh. 

Để chấm dứt sự tranh giành của những kẻ cầu hôn, Penelope tuyên bố sẽ kết hôn với người có thể giương được cây cung của Odysseus và bắn mũi tên xuyên qua mười hai lỗ cán rìu. 

Khi tất cả đều thất bại, người hành khất già là Odysseus bước lên và dễ dàng hoàn thành thử thách. 

The Trial of the Bow (1929) © N.C. Wyeth

Odysseus, Telemachus, Eumaeus, and Philoetius slaughter the suitors of Penelope (1812) © Thomas Degeorge

Odysseus slaying the suitors of Penelope (1924) © Armand Joseph Bonamy

Ngay sau đó, Odysseus cởi bỏ lớp cải trang, cùng Telemachus và những người trung thành tiêu diệt toàn bộ những kẻ đã chiếm giữ cung điện, khôi phục lại trật tự cho Ithaca.

16. Odysseus và Penelope đoàn tụ

The Trial of the Bow (1929) © N.C. Wyeth

Sau cuộc báo thù, Penelope vẫn dè dặt trước người chồng đã xa cách suốt hai mươi năm - một khung cảnh được thể hiện rõ qua The Trial of the Bow của N.C. Wyeth. Chỉ khi Odysseus nhắc đến bí mật về chiếc giường cưới được đóng quanh gốc cây ô liu - điều chỉ hai vợ chồng biết - bà mới tin ông thực sự đã trở về. 

Cuộc đoàn tụ khép lại The Odyssey bằng hình ảnh gia đình sum họp sau hai thập kỷ chia ly, đồng thời khẳng định rằng, sau mọi cám dỗ và thử thách, điều Odysseus luôn hướng về không phải quyền lực hay sự bất tử, mà là quê hương, mái ấm và những người thân yêu đã chờ đợi, và luôn yêu thương, tin tưởng ông.

***

Tác giả: Gia Phương

Nguồn: The Collector, ArtReview, National Geographic