Đại hải trình để trở về của Odysseus thông qua lăng kính nghệ thuật (Phần 1)

Vào mùa hè năm 2026, khi những hình ảnh đầu tiên từ The Odyssey của đạo diễn Christopher Nolan được công bố, câu chuyện về Odysseus lại một lần nữa trở thành tâm điểm của đại chúng. Song, đây không phải lần đầu tiên thiên sử thi của Homer trở lại sau hơn 3.000 năm. 

Trước những bộ phim điện ảnh như The Odyssey (2026), Troy (2004), Ulysses (1954), hay Helen of Troy (1956), trước những tiểu thuyết như The Penelopiad (2005) của Margaret Atwood, Circe (2018) và The Song of Achilles (2011) của Madeline Miller, hay House of Odysseus (2023) của Claire North, The Odyssey của Homer đã luôn trường tồn trong lịch sử như một mẫu hình tượng để các nghệ sĩ liên tục diễn giải. Có lẽ điều khiến tác phẩm sống lâu đến vậy không nằm ở quy mô và thời gian của cuộc hải trình kéo dài đến 20 năm để trở về của vị vua xứ Ithaca, mà ở việc qua mỗi thời đại, chúng ta đều có thể tìm thấy trong Odysseus một hình ảnh phản chiếu riêng của chính mình.

Ulysses and the Sirens (1891) © John William Waterhouse

The Odyssey (Không rõ năm sáng tác) © Nicholas Elias

Sau khi thành Troy bị thiêu rụi, những chiến binh Hy Lạp lên thuyền trở về quê hương. Trong số đó có Odysseus - vị vua gan dạ và tài trí của xứ Ithaca, người được nữ thần Athena bảo trợ và cũng là người đứng sau mưu kế Con ngựa thành Troy lừng danh. Thế nhưng, con đường trở về nhà của ông không hề bằng phẳng. Định mệnh buộc Odysseus phải lang bạt thêm gần 20 năm, trải qua vô vàn hiểm nguy trước khi có thể đặt chân lên mảnh đất quê hương và đoàn tụ với gia đình. 

Thông qua lăng kính nghệ thuật, cuộc hải trình trong The Odyssey của thi hào Homer được đặc tả lẫy lừng và vĩ đại như sau: 

1. Cuộc chiến với người Cicones 

Ngay sau khi rời Troy, Odysseus cùng đồng đội cập bến tại Ismarus - vùng đất của người Cicones. Họ nhanh chóng đánh chiếm thành phố và cướp bóc chiến lợi phẩm. 

Odysseus muốn lập tức ra khơi, nhưng các chiến binh của ông không chịu nghe theo. Họ nán lại trên bờ để mở tiệc ăn mừng, uống rượu và vui chơi. Chính sự chần chừ ấy đã tạo cơ hội cho những chiến binh Cicones ở các vùng lân cận kéo đến tiếp viện. 

Ulysses and His Companions Fighting the Cicones Before the City of Ismaros (1555-1560) © Francesco Primaticcio

Trận chiến kéo dài suốt một ngày. Khi mặt trời dần lặn, quân Hy Lạp bắt đầu thất thế và buộc phải rút lui về tàu. Cuộc giao tranh đầu tiên trên hành trình trở về đã cướp đi sinh mạng của ba mươi sáu người đồng đội của Odysseus.

2. Vùng đất của những kẻ ăn hoa sen 

Sau khi vượt qua một cơn bão dữ dội, đoàn thuyền cuối cùng cũng cập vào một vùng đất xa lạ - nơi cư ngụ của những người ăn hoa sen (Lotus-Eaters). 

Land of The Lotus Eaters (1861) © Robert Seldon Duncanson

Homer không cho biết tên vùng đất ấy, chỉ kể rằng cư dân nơi đây sống bằng loài hoa sen kỳ lạ. Odysseus cử vài người lên bờ dò xét. Họ được đón tiếp thân thiện và mời ăn thứ hoa ấy. 

Chỉ sau một lần nếm thử, những người lính lập tức quên sạch quê hương, gia đình và cả mục đích của chuyến đi. Họ không còn muốn trở về Ithaca mà chỉ mong được ở lại mãi nơi này. 

Nhận ra điều bất thường, Odysseus buộc phải dùng vũ lực kéo họ trở lại tàu, trói chặt họ dưới khoang khi họ vẫn không ngừng khóc lóc và chống cự. Sau đó, ông triệu tập toàn bộ thủy thủ đoàn và lập tức rời khỏi hòn đảo trước khi có thêm người sa vào cám dỗ của loài hoa kỳ lạ.

3. Polyphemus và hòn đảo của người Cyclops 

Điểm dừng chân tiếp theo là vùng đất của những người Cyclops (giống người khổng lồ chỉ có một mắt). 

Vốn tò mò muốn biết liệu họ có thực sự là những kẻ man rợ như lời đồn hay không, Odysseus dẫn theo mười hai người tiến vào hang động của Polyphemus để chờ gặp chủ nhân. Thế nhưng, khi Polyphemus trở về sau một ngày chăn cừu, ông ta lập tức lăn một tảng đá khổng lồ bịt kín cửa hang mà không hề biết những vị khách đang mắc kẹt bên trong. 

The Blinding of Polyphemus (TK I sau Công nguyên) © Không rõ người sáng tác

Thay vì tiếp nhận lời chào hữu nghị của Odysseus theo truyền thống hiếu khách thiêng liêng của người Hy Lạp, Polyphemus chỉ cười nhạo họ rồi ngay lập tức vồ lấy hai người lính và ăn thịt họ. 

Suốt đêm hôm ấy, Odysseus và đồng đội không dám chợp mắt. Họ biết rằng không thể giết gã khổng lồ khi hắn đang ngủ, bởi chẳng ai đủ sức dịch chuyển tảng đá chắn lối ra. 

Sáng hôm sau, Polyphemus lại ăn thêm hai người trước khi đưa đàn cừu ra đồng. Chiều tối trở về, hắn tiếp tục nuốt chửng hai người nữa. 

Nhưng Odysseus đã chuẩn bị kế hoạch của mình. Ông chuốc cho Polyphemus say mềm bằng rượu rồi cùng bốn người đồng đội nung đỏ một cọc gỗ lớn và đâm thẳng vào con mắt duy nhất của gã khổng lồ, khiến hắn mù lòa.

4. Odysseus thoát khỏi cơn thịnh nộ của Polyphemus

Odysseus and Polyphemus (1896) © Arnold Böcklin

Trong cơn đau đớn, Polyphemus lăn tảng đá ra khỏi cửa hang nhưng đứng chặn ngay lối thoát, sẵn sàng tóm lấy bất kỳ ai bước ra.

Odysseus nghĩ ra một kế khác. Ông buộc những con cừu đực có bộ lông dày thành từng nhóm ba con. Mỗi người sống sót sẽ bám chặt vào bụng của con cừu ở giữa. Sáng hôm sau, khi đàn cừu rời khỏi hang để ra đồng, Polyphemus chỉ sờ lên lưng từng con vật mà không hề biết những người Hy Lạp đang treo mình bên dưới lớp lông dày.

Nhờ vậy, Odysseus và các đồng đội còn sống cuối cùng cũng thoát khỏi hang động.

Khi đã lên thuyền an toàn, Odysseus không kiềm được lòng tự hào mà lớn tiếng chế giễu Polyphemus. Trong cơn điên cuồng, gã khổng lồ bẻ cả những tảng đá trên núi ném về phía đoàn thuyền. May mắn thay, các chiến thuyền vẫn kịp thoát khỏi tầm với của hắn.

Thế nhưng, Odysseus và những người còn lại chưa hề biết rằng hành động ấy sẽ kéo theo tai họa lớn hơn nhiều. Polyphemus chính là con trai của Poseidon - vị thần cai quản biển cả. Cuộc báo thù của Poseidon, từ đó, sẽ khiến hành trình trở về quê hương của Odysseus gian truân và dai dẳng hơn gấp bội… 

5. Túi gió của Aeolus

Để trả thù việc con mình - Polyphemus, bị chọc mù mắt, Poseidon thề sẽ không bao giờ để Odysseus bình yên trở về Ithaca.

Dẫu vậy, những ngày đầu sau khi rời đảo Cyclops, vận may dường như vẫn còn mỉm cười với đoàn thủy thủ. Họ được tiếp đón nồng hậu trên hòn đảo của Aeolus - vị thần cai quản gió.

Aeolus Giving the Winds to Odysseus (Không rõ năm sáng tác) © Isaac Moillon

Biết rõ mong muốn trở về quê hương của Odysseus, Aeolus gom tất cả những cơn cuồng phong vào một chiếc túi da, buộc chặt lại và trao cho ông. Chỉ riêng ngọn gió Tây được thả tự do để đẩy những cánh buồm Hy Lạp hướng về Ithaca.

Khi quê nhà đã gần trong tầm mắt, Odysseus kiệt sức vì nhiều ngày liền tự mình giữ bánh lái và thiếp đi. Thấy chiếc túi luôn được vị vua gìn giữ cẩn mật, các thủy thủ bắt đầu nghi ngờ bên trong chứa đầy vàng bạc và châu báu mà Odysseus cố tình giấu riêng.

Lòng tham chiến thắng lý trí, và họ đã lén mở chiếc túi ra. 

Ngay lập tức, tất cả những cơn gió bị giam cầm đồng loạt thoát ra, cuốn biển cả nổi sóng và đẩy đoàn thuyền ngược trở lại giữa đại dương. Chỉ trong khoảnh khắc, chuyến hồi hương tưởng chừng đã thành hiện thực dần tan biến…

[Đọc tiếp tại Phần 2]

***

Tác giả: Gia Phương

Nguồn: The Collector, ArtReview, National Geographic