Wassily Kandinsky: người họa sĩ của âm thanh và hình ảnh (Phần 1)

GIỚI THIỆU

Việc chơi đùa với ranh giới giữa thị giác và âm nhạc là một trò chơi đã rất cổ xưa. Có lẽ những người phương Tây theo trường phái Pythagoras là những người đầu tiên làm điều đó khi họ tuyên bố: "Mắt được tạo ra để ngắm thiên văn, tai để cảm nhận âm nhạc, và chúng là hai khoa học chị em." Mệnh đề tương đối đơn giản ấy sau đó được các học giả thời Trung cổ và hậu Trung cổ tiếp nhận, rồi phát triển thành một hệ thống lý thuyết đồ sộ và phức tạp về mối liên hệ giữa âm nhạc và tỷ lệ toán học trong tạo hóa.

Chủ nghĩa Lãng mạn cũng có những suy tưởng tương tự. Goethe từng khẳng định rằng kiến trúc là “âm nhạc bị đóng băng”, còn nhà duy mỹ thời Victoria giữa thế kỷ 19, Walter Pater, thì hào hứng tuyên bố rằng “mọi loại hình nghệ thuật đều khao khát đạt tới trạng thái của âm nhạc.” Tuy nhiên, vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, việc làm mờ ranh giới giữa âm nhạc và các loại hình nghệ thuật khác đã trở thành một nỗi ám ảnh phổ biến. Ý tưởng này phù hợp với tinh thần của một thời đại khi các nghệ sĩ và nhà bình luận từ Nga đến Mỹ đang đón nhận những tôn giáo giả tạo, thử sức với những khoa học giả tạo về giấc mơ và biểu tượng, và hào hứng bàn luận về triển vọng của một trải nghiệm nghệ thuật tổng hợp mới, nơi những khác biệt vật chất giữa từ ngữ, hình ảnh và âm thanh sẽ tan biến thành một loại khoái cảm tinh thần - dù thường có vẻ thiên về tình dục hơn - làm rung chuyển cả thể xác và thế giới. Thơ ca và hội họa trở thành âm nhạc, và âm nhạc trở thành hội họa và thơ ca.

NHỮNG Ý TƯỞNG BAN ĐẦU

Chính trong bối cảnh ấy, những đóa hoa rực rỡ trong hội họa của Wassily Kandinsky đã bùng nở. Âm nhạc - và ý niệm về âm nhạc - xuất hiện khắp mọi nơi trong tác phẩm của Kandinsky. Hãy xem những tựa đề chung của ông: Compositions (Các Bố Cục), Improvisations (Ngẫu Hứng) và Impressions (Ấn Tượng). Mười tác phẩm Composition đồ sộ của ông được thực hiện trong hơn ba thập niên, từ Composition I năm 1907 đến Composition X năm 1939. Ba tác phẩm đầu tiên đã bị phá hủy trong Thế chiến thứ hai, nhưng vẫn còn đủ tư liệu trong các bản phác thảo và ảnh chụp để cho ta thấy ấn tượng về nội dung của chúng và cách chúng hòa hợp vào một chuỗi tranh mà theo thuật ngữ âm nhạc, hướng đến một chu kỳ "giao hưởng". Nhìn chung, loạt Improvisations nhìn chung ít hoành tráng hơn, nhưng kịch tính hơn. Một nhà văn đã so sánh chúng với "concerto". Bản thân Kandinsky gọi chúng là "những biểu hiện được tạo ra đột ngột của các quá trình có tính chất nội tại". Còn đối với các tác phẩm Impressions, mặc dù tựa đề này có vẻ không mang tính âm nhạc rõ ràng, nhưng chúng ta biết rằng một số tác phẩm được viết riêng để đáp lại trải nghiệm khi nghe những bản nhạc cụ thể.

Composition VI, 1913.

Ngoài ra còn có những tác phẩm độc lập của Kandinsky mang đậm ý nghĩa âm nhạc. Tại Moscow năm 1903, ông xuất bản 122 bức tranh khắc gỗ có vẻ thô sơ mà ông gọi là Thơ không lời, rõ ràng là lấy cảm hứng từ thể loại âm nhạc cổ điển "bài hát không lời". Năm 1913, ông tiếp tục tạo ra một cuốn sách gồm những bài thơ và tranh khắc gỗ liên hoàn mang tên Klänge - “Âm thanh”. Trong cùng giai đoạn tiền chiến này, ông đã viết một số kịch bản - giống như lời kịch opera hoặc kịch bản phim - mà ông đặt tên là Âm thanh vàng, Âm thanh xanh và Đen trắng. Mặc dù khó có thể dàn dựng trên sân khấu, những tác phẩm này là những thử nghiệm thú vị trong việc tổng hợp kịch tính, ngôn từ, màu sắc và âm nhạc thành một thể thống nhất liền mạch.

Cũng vào thời điểm này, Kandinsky đã viết tác phẩm lý luận nổi tiếng của mình, "Về tinh thần trong nghệ thuật". Văn bản kinh điển này của chủ nghĩa hiện đại sơ khai tràn đầy sự nhiệt tình "tinh thần" của thời đại. Nhưng nó cũng vô cùng chính xác về những gì Kandinsky coi là yếu tố thực tiễn trong nghệ thuật của ông, đặc biệt là về màu sắc, gán cho mỗi sắc thái những phẩm chất cảm xúc ("tinh thần") cụ thể, nhóm chúng thành các gia đình tương đồng và khác biệt, và đề xuất những cách phức tạp để cân bằng các màu sắc tương phản với nhau. Như được thể hiện rõ ràng qua các tác phẩm nghệ thuật ông sáng tạo trong giai đoạn này, ý tưởng cơ bản của Kandinsky về một lý thuyết màu sắc thống nhất, dù có vẻ kỳ quặc hay lập dị đến đâu, đã đóng một vai trò quan trọng trong việc giúp ông có bước nhảy vọt đáng kinh ngạc về mặt tưởng tượng vào nghệ thuật trừu tượng.

Nguồn: theguardian

Biên dịch: Thu Thảo

Xem tiếp bài viết phần 2 tại đây