Tri ân cố nghệ sĩ Yayoi Kusama

“I was always standing at the centre of the obsession, over the passionate accretion and repetition inside of me.”

[Tôi luôn đứng giữa tâm điểm của nỗi ám ảnh, nơi những cuồng nhiệt về sự bồi đắp và lặp lại đang dâng trào trong tôi.]

—Yayoi Kusama 

Nguồn: Yayoi Kusama Official Site (JP)

Ngày 14/8/2026, thế giới nghệ thuật đương đại nói lời chia tay Yayoi Kusama ở tuổi 97. Bà qua đời tại Tokyo, khép lại gần tám thập kỷ miệt mài theo đuổi nghệ thuật. Từ những chấm bi, mạng lưới vô tận đến những căn phòng gương phản chiếu không có điểm dừng, Kusama đã tạo nên một ngôn ngữ nghệ thuật riêng, gần như không thể nhầm lẫn.

Thế nhưng, trước khi trở thành một biểu tượng toàn cầu được các bảo tàng săn đón và phủ sóng khắp các mạng xã hội, Kusama từng chỉ là một nghệ sĩ Nhật Bản cô độc, trầy trật tìm chỗ đứng giữa lòng New York.

Những chấm bi đầu tiên

Nguồn: hube

Yayoi Kusama sinh năm 1929 tại Matsumoto, tỉnh Nagano, trong một gia đình làm nghề kinh doanh hạt giống. Từ khoảng 10 tuổi, bà bắt đầu bắt gặp những ảo giác kỳ lạ: vô số chấm tròn và họa tiết ảo ảnh xuất hiện bao trùm lấy không gian xung quanh. Việc lớn lên giữa những cánh đồng hoa và cây cối của gia đình có lẽ đã phần nào ảnh hưởng đến những hình ảnh ban đầu ấy.

Kusama tìm đến hội họa để ghi lại những gì mình nhìn thấy. Bà vẽ đi vẽ lại cùng một hình ảnh, phủ kín mặt giấy bằng hàng nghìn nét chấm nhỏ. Cách làm ấy sau này phát triển thành Infinity Nets (1960) – chuỗi tác phẩm gồm những mạng lưới dày đặc, đan cài kéo dài như không có điểm dừng.

Untitled © Yayoi Kusama

No. Red B (1960) © Yayoi Kusama

Red-Nets No. 2 (1960) © Yayoi Kusama

Ngắm nhìn tranh của Kusama, người xem khó có thể tìm thấy một tiêu điểm cố định. Thị giác của người xem như bị cuốn đi liên tục từ điểm này sang điểm khác. Sự lặp lại kiên trì ấy chính là cách Kusama diễn tả cảm giác một cái tôi nhỏ bé đang dần hòa tan vào không gian bao la xung quanh.

New York những năm 1960

Năm 1957, Kusama rời Nhật Bản sang Mỹ và nhanh chóng chuyển đến định cư tại New York – tâm điểm của các trào lưu nghệ thuật thử nghiệm thời bấy giờ.

Yayoi Kusama tại studio của bà, New York (1961)

Bà làm việc với nhiều chất liệu và hình thức khác nhau, từ tranh, điêu khắc cho đến trình diễn. Những ý tưởng của Kusama thường khá khác thường so với thời điểm đó. Bà phủ lên đồ vật những hình khối lặp đi lặp lại, tạo ra các không gian với cảm giác khiến người xem có thể hoà mình vào bên trong tác phẩm.

Năm 1965, bà cho ra mắt Infinity Mirror Room – Phalli's Field (1965). 

Infinity Mirror Room – Phalli’s Field (1965) © Yayoi Kusama

Những hình thể mềm màu đỏ phủ chấm bi trắng được sắp đặt trong một căn phòng bao bọc bởi vô số tấm gương. Nhờ sự phản chiếu lặp đi lặp lại, những vật thể hữu hạn bỗng biến ảo thành một không gian vô tận.

Infinity Mirror Room – Phalli’s Field (Floor Show), 1965 Remade 1998 © Yayoi Kusama

Cận cảnh Infinity Mirror Room – Phalli’s Field. Nguồn ảnh: Daniela Mora

Ngay năm sau, Kusama gây xôn xao tại Triển lãm Venice Biennale với tác phẩm Narcissus Garden (1966), gồm hàng nghìn quả cầu gương trải dài trên mặt đất. Tác phẩm cho phép người xem nhìn thấy hình ảnh chính mình được phản chiếu liên tục trên bề mặt kim loại. Tác phẩm không chỉ phản ánh nỗi ám ảnh về cái tôi, mà còn là lời bình thản sắc sảo của bà về sự nổi tiếng và tính thương mại hóa trong nghệ thuật.

Narcissus Garden (1966), tại Venice Biennale, Ý © Yayoi Kusama

Narcissus Garden (2021), tại Native Plant Garden, New York © Yayoi Kusama

Một đời gắn liền với nghệ thuật 

Dù có những đóng góp mang tính tiên phong cho nghệ thuật đương đại New York, Kusama suốt nhiều năm liền vẫn không nhận được sự công nhận tương xứng. Là một phụ nữ châu Á cô đơn giữa thế giới nghệ thuật phương Tây vốn do nam giới thống trị, bà phải chật vật tồn tại giữa hàng rào định kiến về giới tính và sắc tộc. Nhiều ý tưởng mang tính đột phá của bà phải mất nhiều thập kỷ sau mới được giới chuyên môn nhìn nhận đúng giá trị. 

Năm 1973, Kusama quyết định trở về Nhật Bản. Từ năm 1977, bà chủ động sống tại một bệnh viện tâm thần ở Tokyo và duy trì xưởng vẽ ngay đối diện. Bất chấp những biến động của cuộc đời, bà vẫn giữ thói quen làm việc đều đặn mỗi ngày. 

Đối với Kusama, nghệ thuật và đời sống cá nhân là một thể thống nhất không thể tách rời. Những ảo giác thời thơ ấu, nỗi sợ hãi và cảm giác bị thế giới nuốt chửng liên tục trở lại trong các tác phẩm của bà. Vì lẽ đó, những chấm bi đối với Kusama chưa bao giờ đơn thuần là một họa tiết trang trí, mà là hơi thở, là cuộc sống của chính bà.

Khi Yayoi Kusama trở thành một biểu tượng

Sự nghiệp của Kusama bắt đầu được hồi sinh từ cuối thế kỷ 20 và thực sự bùng nổ trong những thập niên đầu thế kỷ 21. Chuỗi không gian Infinity Mirror Rooms xuất hiện tại hàng loạt bảo tàng lớn trên thế giới và nhanh chóng tạo nên cơn sốt toàn cầu. Những căn phòng gương vốn khởi nguồn từ trải nghiệm triết học về sự vô cực nay trở thành điểm đến thu hút hàng triệu lượt khách tham quan.

Năm 2012, Kusama hợp tác với Louis Vuitton. Năm 2017, Yayoi Kusama Museum mở cửa tại Tokyo. Bà cũng trở thành một trong những nghệ sĩ có giá trị thương mại cao nhất thế giới. Một tác phẩm thuộc loạt Infinity Nets từng được bán với giá 10,5 triệu USD; năm 2025, Kusama đứng đầu danh sách những nữ nghệ sĩ có tác phẩm bán chạy nhất tại các cuộc đấu giá toàn cầu.

Những thành công ấy đến khá muộn, nhưng có lẽ cũng vì thế mà câu chuyện về Kusama càng đáng nhớ. Người phụ nữ từng đứng bên lề đời sống nghệ thuật New York cuối cùng lại tạo ra một trong những hình ảnh dễ nhận biết nhất của nghệ thuật đương đại.

Di sản của Yayoi Kusama 

Yayoi Kusama đã dành gần cả đời để lặp lại những chấm tròn, những đường nét và những hình ảnh phản chiếu. Thứ thoạt nhìn có vẻ đơn giản ấy dần trở thành một thế giới riêng, rồi bước ra khỏi thế giới riêng ấy để chạm đến trái tim của hàng triệu người.

Công chúng có lẽ sẽ tiếp tục nhớ đến Kusama qua những căn phòng gương hay những quả bí ngô vàng. Nhưng phía sau chúng là câu chuyện về một người phụ nữ đã biến những ám ảnh của mình thành nghệ thuật, kiên trì với nó trong nhiều thập kỷ, và cuối cùng khiến cả thế giới nhìn thấy điều mà bà từng nhìn thấy từ khi còn là một đứa trẻ.

Yayoi Kusama đã rời đi. Nhưng những di sản nghệ thuật của bà sẽ mãi trường tồn.

***

Xem và sưu tầm tác phẩm của các hoạ sĩ đương đại tại Vanvi Gallery tại đây.

Tác giả: Gia Phương

Nguồn: Kilala, New York Times, Reuters, Sotheby’s 

Đọc thêm:

Tanaami Keiichi: "Cách tôi tiếp cận hội họa chưa từng thay đổi so với thời thơ ấu"