Tanaami Keiichi: "Cách tôi tiếp cận hội họa chưa từng thay đổi so với thời thơ ấu"

“I cannot easily explain what the catalyst or motivation is for painting, and no matter how much I think about it I cannot find a precise answer. The only thing I am certain of is the impact of my childhood experiences. The subjects that are of interest to me – that indescribable sense of touch when layering coats of paints, the process of incorporating inspiration from movies into a painting – are the same for me to this day. My approach to painting hasn't changed at all since my childhood days.”

[Tôi không dễ dàng lý giải được điều gì đã thôi thúc mình vẽ, hay động lực nào đứng sau việc đó. Dù đã suy nghĩ rất nhiều, tôi vẫn không thể tìm ra một câu trả lời thật sự chính xác. Điều duy nhất tôi chắc chắn là những trải nghiệm thời thơ ấu đã để lại trong tôi một ảnh hưởng sâu sắc. Những điều khiến tôi quan tâm – cảm giác không thể diễn tả thành lời khi chồng từng lớp sơn lên bề mặt tranh, hay quá trình đưa cảm hứng từ điện ảnh vào trong hội họa, cho đến hôm nay vẫn không thay đổi. Cách tôi tiếp cận hội họa chưa từng thay đổi so với thời thơ ấu.]

— Tanaami Keiichi

Tanaami Keiichi, cùng tranh của ông

Trong thế giới của Tanaami Keiichi, ký ức không bao giờ bị đóng băng. Nó biến thiên, thay đổi, và liên tục quay trở lại, biến dạng và hoà lẫn với những ký ức khác. Đó là lý do vì sao trong tranh của Tanaami có thể tồn tại đồng thời những hình ảnh từ chiếc máy bay, con cá vàng, những nhãn quan đứng yên, mở trừng trừng, tới hoa, cây, và cơ thể người cùng những nhân vật hoạt hình với khuôn mặt quá khổ. Chúng xuất hiện cạnh nhau, chồng lên nhau, dung hoà bên nhau - tất cả trong một không gian vừa hỗn tạp vừa sống động, rực rỡ.

Sinh năm 1936 tại Tokyo, Tanaami trải qua tuổi thơ trong tâm bão của Thế chiến II và quá trình tái thiết đất nước hậu chiến. Ông lớn lên giữa những cuộc không kích và khung cảnh đổ nát của thành phố. Những ký ức ấy, về sau đã trở thành một phần quan trọng xuyên suốt sự nghiệp làm nghệ thuật của ông. 

Mà trong đó, hình ảnh đeo bám và ám ảnh ông nhiều nhất là cá vàng. Khi còn nhỏ, Tanaami từng nhìn thấy những con cá vàng trong bể cá của người ông. Trong những cuộc không kích tại Tokyo, ánh sáng từ bom đạn phản chiếu trên bể, vô tình gắn liền hình ảnh những con cá vàng nhỏ bé, ngây thơ với những ký ức tàn khốc về chiến tranh. 

Từ đó trở đi, cá vàng đã trở thành một motif liên tục quay trở lại trong các tác phẩm của Tanaami. Chúng xuất hiện với nhiều kích thước và hình dạng khác nhau, đôi khi gần như chiếm trọn khung hình, đôi khi được cài cắm theo đàn, quấn quanh những chủ thể kỳ quái của ông.

Fragment of Time (2022) © Tanaami Keiichi

Song, dù vậy những chiến tranh trong tác phẩm của Tanaami không xuất hiện như một câu chuyện tuyến tính và đầy rẫy khổ đau. Chiến tranh - qua con mắt và cọ vẽ của ông, được cấu thành từ kỹ thuật collage, với những hình ảnh rời rạc của máy bay chiến đấu Mỹ và quái vật, trộn lẫn cùng các yếu tố tưởng chừng như chả ăn nhập gì của văn hóa đại chúng, như truyện comics, rô-bốt hay máy bay đồ chơi,... Một số chuyên gia cho rằng, bằng việc khai thác một thế giới “hỗn loạn” và rực rỡ đến chói mắt trong tranh của ông, Tanaami Keiichi đã phần nào thể hiện cách văn hóa đại chúng thương mại hóa những ham muốn của con người nhằm đè nén và khỏa lấp đi sự tàn phá của chiến tranh.

Memento Mori (2019) © Tanaami Keiichi

Nhưng để hiểu được cách những hình ảnh ấy đi vào nghệ thuật của Tanaami, có lẽ cũng cần nhìn vào chính nền văn hóa thị giác mà ông đã lớn lên cùng. 

The Dazzling City (2016) © Tanaami Keiichi

Tanaami trưởng thành trong một Nhật Bản hậu chiến đang nhanh chóng tiếp nhận văn hóa Mỹ. Điện ảnh, âm nhạc, quảng cáo, truyện tranh và những hình ảnh thương mại xuất hiện ngày càng dày đặc trong đời sống. Trước khi được biết đến như một nghệ sĩ, Tanaami đã bắt đầu sự nghiệp qua việc thiết kế đồ họa. Ông tốt nghiệp Đại học Nghệ thuật Musashino vào năm 1958 và đã có một sự nghiệp thành công trong ngành thiết kế và quảng cáo khi được trở thành Art Director đầu tiên của Tạp chí Playboy Nhật Bản. Tanaami cũng đã đảm nhiệm việc thiết kế bìa đĩa nhạc cho các band huyền thoại như Jefferson Airplane và The Monkees – những tác phẩm đã góp phần đưa Psychedelic culture vào Nhật Bản trong những thập niên 1960.

Bìa Tạp chí Playboy, số 5, 3/1968

Bìa album “After Bathing at Baxter’s” - Jefferson Airplane (1967)

Bìa album “The Monkees’ Golden Story” - The Monkees (1980)

Năm 1967, chuyến đi đến New York và cuộc gặp gỡ với Andy Warhol (nhà tiên phong phong trào nghệ thuật Pop Art) đã trở thành cột mốc quan trọng trong sự nghiệp của Tanaami. Đó là thời điểm Pop Art đang bùng nổ, ráo riết đặt lại câu hỏi về mối quan hệ giữa các hình ảnh thương mại, việc sản xuất tranh hàng loạt và giá trị của nghệ thuật trong thời đại của văn hóa tiêu dùng (consumerism). Dù nhanh chóng được coi là một đại diện của Pop Art, Tanaami chưa bao giờ đơn thuần vay mượn hay “nhập khẩu” ngôn ngữ nghệ thuật Mỹ về Nhật Bản. Qua lăng kính của ông, Pop Art được nhào nặn lại bởi những ám ảnh thời chiến, những cảm hứng từ điện ảnh, truyện tranh và cảnh quan thị giác luôn biến thiên của Nhật Bản.

Vì lẽ đó, cái tên Tanaami luôn gắn liền với làn sóng Psychedelic Art. Những gam màu rực rỡ đến mức gắt gỏng, motif lặp đi lặp lại của con cá vàng, những đường nét biến dạng liên tục cùng một bố cục với các chủ thế được nén chặt vào nhau đã đẩy thị giác người xem đến ngưỡng gần như quá tải.

Realm of the Afterlife / Realm of the Living (2017) © Tanaami Keiichi

Tanaami thực hành nghệ thuật trên một biên độ rộng lớn, từ thiết kế, vẽ tranh đến tạo dựng phim hoạt hình (animation) và điêu khắc. Ông từng ví mình như một “tổng biên tập”: một người liên tục quan sát, thu nhặt và biên tập lại mọi mảnh vỡ thị giác bất ngộ trong đời sống và xã hội. 

Trong hành trình thẩm mỹ của Tanaami Keiichi, không có bất kỳ hình ảnh nào chịu đứng yên. Con cá vàng ám ảnh từ thời chiến vẫn kiên trì bơi qua những mảng màu của nhiều thập kỷ sau. Những phi đội máy bay ném bom sánh đôi cùng các nhân vật hoạt hình. Sự phù hoa của văn hóa tiêu dùng được đặt ngay cạnh những ký ức nhức nhối của thời chiến. Tất cả cùng chen chúc, để rồi cộng hưởng trong một không gian thật rực rỡ và mê hoặc…

***

Tác giả: Gia Phương

Nguồn: Dream Idea Machine, Shashasha, Jeffrey Deitch 

Đọc thêm:

Andy Warhol là ai và tại sao ông lại quan trọng đến vậy? ( Phần 1 ) 

Kanemaki Yoshitoshi: Bản ngã của con người không nằm ở một gương mặt