“The Progress of a Soul” - Hành trình của linh hồn qua những mũi thêu

Rực rỡ, lộng lẫy và đầy choáng ngợp, “The Progress of a Soul” của Phoebe Anna Traquair đã góp phần đưa nghệ thuật thêu trở thành một loại hình mỹ thuật hiện đại, đồng thời khẳng định vị thế của Phong trào Nghệ thuật và Thủ công Scotland. Những sợi chỉ vàng lấp lánh, bảng màu rực rỡ cùng kỹ thuật thêu tinh xảo đã thổi sức sống vào hành trình và trải nghiệm của con người, trong bộ tranh thêu nhiều tấm (polyptych) được hoàn thành vào thời điểm chuyển giao giữa hai thế kỷ.

Phoebe Anna Traquair là ai?

Phoebe Anna Traquair (1852 - 1936) là một nghệ sĩ người Ireland và cũng là một trong những họa sĩ tiêu biểu của Phong trào Nghệ thuật và Thủ công Scotland. Bà học mỹ thuật tại Dublin và chuyển đến Edinburgh sau khi kết hôn với Ramsay Heatley Traquair - nhà cổ sinh vật học và giáo sư người Scotland. Tại đây, bà vừa nuôi dạy ba người con, vừa hỗ trợ chồng minh họa cho các công trình nghiên cứu khoa học.

Phoebe Anna Traquair (Self-Portrait) (1911) 

Dù bận rộn với cuộc sống gia đình, Phoebe Anna Traquair vẫn bền bỉ theo đuổi con đường nghệ thuật của riêng mình. Tài năng của bà sớm được ghi nhận qua nhiều dự án lớn, từ bản thảo minh họa viết tay (illuminated manuscripts), trang sức tráng men, tranh tường cho đến nghệ thuật dệt và thêu. Là người theo đuổi Phong trào Phục hưng Celtic (Celtic Revival) và Phong trào Nghệ thuật và Thủ công (Arts and Crafts), Traquair tin rằng giá trị của các nghề thủ công truyền thống đã dần mai một sau Cách mạng Công nghiệp. Bởi vậy, bà luôn tìm cách khôi phục vẻ đẹp của những kỹ thuật thủ công cổ, đồng thời đưa chúng vào đời sống nghệ thuật đương đại bằng một ngôn ngữ tạo hình mới. 

Trong số các lĩnh vực sáng tác, nghệ thuật thêu là nơi Phoebe Anna Traquair để lại dấu ấn rõ nét nhất. Khởi đầu với những món đồ trang trí quy mô nhỏ, bà dần phá vỡ giới hạn vốn có của chất liệu này để thực hiện các tác phẩm thêu khổ lớn mang tính tự sự. Bằng cách kết hợp những mũi thêu truyền thống với tư duy tạo hình hiện đại, Traquair đã biến nghệ thuật thêu từ một nghề thủ công trang trí thành một phương tiện biểu đạt nghệ thuật. Chính những tác phẩm ấy, đặc biệt là “The Progress of a Soul”, đã góp phần đưa nghệ thuật thêu trở thành một loại hình mỹ thuật được công nhận rộng rãi vào đầu thế kỷ XX. 

“The Progress of a Soul”

Phoebe Anna Traquair dành gần mười năm (1895 - 1902) để hoàn thành bộ tranh thêu “The Progress of a Soul”, mỗi tấm trong bộ tranh được bà thực hiện trong khoảng hai năm, cho thấy sự tỉ mỉ và công phu hiếm có. Được xem là kiệt tác lớn nhất trong sự nghiệp của bà, tác phẩm khắc họa hành trình trưởng thành và thức tỉnh của một linh hồn, từ những ngày đầu hồn nhiên, trải qua thử thách, tuyệt vọng cho đến sự cứu rỗi và tái sinh. Ban đầu, Traquair thiết kế bộ tranh để treo trong cầu thang ngôi nhà của mình, vừa đóng vai trò như tấm chắn gió, vừa là một tác phẩm nghệ thuật. Mỗi tấm đều được bà ký tên và ghi rõ năm hoàn thành.

“The Progress of a Soul” (1895 - 1902)  

Xuyên suốt bốn tấm thêu, linh hồn con người được hiện thân qua hình tượng chàng trai trẻ Denys. Nhân vật này được Phoebe Anna Traquair lấy cảm hứng từ “Denys L'Auxerrois” trong tập “Imaginary Portraits” (1887) của Walter Pater - nhà phê bình nổi tiếng với quan niệm "nghệ thuật vị nghệ thuật". Trong câu chuyện của Pater, Denys trải qua một hành trình từ đời sống trần thế đến sự cứu rỗi về tinh thần, cũng là mạch tự sự mà Traquair tiếp tục khai thác trong “The Progress of a Soul”. Không chỉ gây ấn tượng bởi hệ thống biểu tượng giàu tầng nghĩa, tác phẩm còn cho thấy sự sáng tạo và trình độ kỹ thuật của Traquair. Bà kết hợp các kỹ thuật thêu cổ cùng các phương pháp truyền thống với những cách xử lý mới, để những sợi chỉ vàng trên nền lụa và vải lanh bắt sáng tự nhiên, tạo cảm giác ba chiều đầy sống động.

“The Entrance”

Hoàn thành vào năm 1895, “The Entrance” là chương mở đầu của “The Progress of a Soul”, đồng thời là lần đầu người xem gặp gỡ Denys. Chàng trai hiện lên với vẻ tự tin, vô tư và hòa mình trọn vẹn vào thiên nhiên. Ánh bình minh làm nổi bật vóc dáng cân đối mang vẻ đẹp lý tưởng của thần Apollo cùng mái tóc đỏ rực. Tấm da thú khoác trên người được xử lý bằng nhiều lớp mũi thêu chồng lên nhau, tái hiện chân thực bề mặt và kết cấu của chất liệu, khiến tổng thể tranh vẽ giàu cảm giác về chiều sâu.

“The Progress of a Soul: The Entrance” (1895 - 1902) 

Cây đàn hạc trên tay Denys gợi nhắc đến truyền thống thi sĩ Celtic, đồng thời trở thành biểu tượng xuyên suốt của tác phẩm. Âm nhạc không chỉ gợi dòng chảy của thời gian mà còn báo trước ranh giới mong manh giữa sự hài hòa và những biến động đang chờ phía trước. Ở góc dưới bức tranh, hình ảnh chú thỏ được lấy cảm hứng từ bộ thảm dệt “The Unicorn Tapestries” thế kỷ XV, hiện lưu giữ tại Bảo tàng Musée de Cluny (Paris), biểu tượng cho sự hồn nhiên và những niềm vui ở điểm khởi đầu của hành trình. 

“The Stress”

Hoàn thành trong giai đoạn 1895 - 1897, “The Stress” mở ra bước ngoặt trong hành trình của Denys. Ánh sáng ấm áp ở phần đầu dần nhường chỗ cho những gam màu lạnh và bóng tối, khi chàng buộc phải đối diện với những khắc nghiệt đầu tiên của cuộc đời. Cành cây oằn mình rồi gãy đổ, chú thỏ từng xuất hiện ở “The Entrance” nay đã chết và bị một con chim lớn tha đi. Những bàn tay vô hình bấu víu vào áo Denys như những ám ảnh không thể gọi tên. Mỗi chi tiết đều gợi lên sự tan biến của tuổi trẻ vô ưu và sự đánh mất ngây thơ.

“The Progress of a Soul: The Stress” (1895 - 1902) 

Một con rắn phủ đầy vảy chắn ngang đường khi Denys ôm cây đàn hạc áp vào lồng ngực đang rỉ máu. Vết thương ấy là biểu tượng Kitô giáo đầu tiên xuất hiện trong “The Progress of a Soul”, gợi nhắc đến nỗi đau của Chúa Giêsu trên cây thập giá, đồng thời liên hệ với câu chuyện Thánh Tôma nghi ngờ trong Kinh Thánh. Cũng từ đây, giống như trong nguyên tác của Walter Pater, hành trình của Denys dần chuyển từ một mở đầu mang màu sắc thế tục đến điểm kết mang màu sắc tâm linh.

“Despair”

Trong “Despair” (1897 - 1899), Denys lặng lẽ buông mình trên những cành cây già cong vặn, như đang đứng trước ranh giới giữa sự sống và cái chết. Khung cảnh thanh bình thuở ban đầu giờ trở nên dày đặc và ngột ngạt. So với “The Stress”, trái cây đã chín rục, lá cây cũng úa tàn, báo hiệu sự chuyển mình của mùa và của chính số phận nhân vật. Con rắn nhe nanh, siết chặt cơ thể ngày càng nhợt nhạt của Denys, trong khi cây đàn hạc - biểu tượng của sự hài hòa cũng gãy vỡ, nhường chỗ cho những thanh âm của hỗn loạn và tuyệt vọng.

“The Progress of a Soul: Despair” (1895 - 1902) 

Bụi gai rậm rạp dưới chân Denys vừa ẩn dụ gợi nhắc đến Chúa Kitô, vừa nhắc đến câu chuyện “Người đẹp ngủ trong rừng” của anh em Grimm, nơi nàng công chúa tỉnh dậy sau giấc ngủ dài nhờ một nụ hôn. Hai hình ảnh ấy cùng tồn tại như lời báo trước về cái chết nhưng cũng đồng thời mở ra hy vọng tái sinh trong phần cuối của tác phẩm.

“The Victory”

“The Progress of a Soul: The Victory” (1895 - 1902) 

Được hoàn thành trong giai đoạn 1899 - 1902, “The Victory” là chương cuối cũng là cao trào của “The Progress of a Soul”. Đây là tấm thêu cầu kỳ và rực rỡ nhất trong cả bộ, đồng thời cũng là tác phẩm nổi tiếng nhất của toàn bộ tác phẩm.

Sau tất cả những thử thách, Denys cuối cùng cũng thoát khỏi hàm răng của con quái vật tượng trưng cho cái chết và sự tuyệt vọng. Một thiên thần với đôi cánh đỏ rực ôm lấy và trao cho chàng một nụ hôn, như đang đón linh hồn Denys bước vào cõi vĩnh hằng. Hình thể của nhân vật được thể hiện mềm mại và tự nhiên hơn hẳn ba tấm thêu trước, không chỉ phản ánh sự tái sinh của nhân vật mà còn cho thấy kỹ thuật thêu của Traquair đã phát triển vượt bậc sau gần một thập kỷ lao động.

Để tạo chiều sâu và cảm giác chuyển động cho những tán lá hồi sinh cùng các dải mây cuộn xoáy, Traquair kết hợp những gam màu tương phản với nhiều kiểu mũi thêu khác nhau. Phía dưới tác phẩm, dải cầu vồng được xử lý bằng những lớp chỉ bán trong suốt, để thấp thoáng hiện lên những hình khối phía sau, tạo nên hiệu ứng ánh sáng lan tỏa trên nền cảnh vật phía sau.

Hơn một thế kỷ sau khi ra đời, “The Progress of a Soul” chứng minh rằng một tranh nghệ thuật bằng kỹ thuật thêu hoàn toàn có thể sở hữu chiều sâu nghệ thuật và sức truyền cảm không kém hội họa. Thậm chí, chính chất liệu vải, chỉ và những lớp mũi thêu thủ công còn mang trải nghiệm thị giác và xúc giác mà hội họa không thể có. Hiện nay, cả bốn tấm thêu đang được trưng bày thường trực tại Phòng trưng bày Quốc gia Scotland ở Edinburgh.

Biên dịch: Nguyễn Thùy Linh

Nguồn: Masterpiece Story: The Progress of a Soul by Phoebe Anna Traquair