Pierre Soulages, Hạnh phúc khi được ở trong bóng tối ( Phần 2 )

( Pierre Soulages, Peinture ,202 x 202 cm)

Siêu đen” – nơi ánh sáng và vật chất lên tiếng

Các bức tranh “siêu đen” trong triển lãm có kích thước từ trung bình đến lớn. Soulages từng khẳng định ông không thích xem hội họa như sự tái hiện thế giới hay biểu đạt cái tôi. Với những bức tranh đen trên đen, ông tìm ra cách nhấn mạnh quan niệm rằng một bức tranh trước hết là một “vật thể”, bằng cách đẩy mạnh cái mà John Yau gọi là “tính vật chất trơ lì” của chúng.

Một số tác phẩm tập trung vào bề mặt và kết cấu, như Peinture 102 x 165 cm, 17 juillet 2013, với lớp sơn dày, sần, tạo thành những dấu vết hình chữ nhật đen không đều. Một số khác khám phá các sắc độ khác nhau của màu đen, như Peinture 202 x 202 cm, 13 septembre 2013, nơi một bên là đen bóng, bên kia là đen mờ như nhung, được cân bằng bởi một trục các vệt ngang sáng ở trung tâm. Từ bóng tối, hiện lên… một vẻ đẹp tinh tế, chuẩn mực và đầy kiểm soát.

Vào những năm 1940, trong giai đoạn hậu chiến khi Soulages bắt đầu sự nghiệp, trào lưu Biểu hiện Trừu tượng kiểu Mỹ thường gắn với ý niệm về tự do cá nhân, trong khi phiên bản châu Âu – “Art Informel” – lại được xem như phản ứng trước sự đổ vỡ và chấn thương của chiến tranh. Tuy nhiên, Soulages không mấy quan tâm đến những diễn giải mang tính chính trị như vậy. Việc ông gắn bó lâu dài với màu đen – vốn đã xuất hiện từ rất sớm, trước cả khi ông phát triển phong cách “siêu đen” ở tuổi 60  không nhằm phản ánh lịch sử đương đại, mà là một cách rút lui khỏi nó, tìm về sự thuần khiết và nguyên sơ trong nghệ thuật.

Trong một phát biểu nổi tiếng, ông liên hệ tác phẩm của mình với hội họa hang động: “Trong hàng nghìn năm, con người đã đi xuống lòng đất, vào trong bóng tối tuyệt đối của hang động, để vẽ bằng màu đen.”

Đối với những ai hoài niệm về thời kỳ mà giới phê bình say sưa ca tụng hội họa trừu tượng bằng những lời lẽ bay bổng, các tác phẩm “siêu đen” của Soulages dễ dàng khơi dậy cảm xúc đó. Tuy nhiên, cũng có thể người xem đang kỳ vọng ở chúng nhiều hơn những gì chính bản thân tác phẩm hướng tới, bởi Soulages đã chủ động từ chối những tham vọng lớn lao của thế hệ mình, để theo đuổi một hướng đi giản lược hơn nhiều.

Việc ông sống từ năm 1960 tại một thị trấn nghỉ dưỡng nhỏ ở miền Nam nước Pháp phần nào phản ánh điều đó: nghệ thuật của ông mang tính “tĩnh tại”, thu mình trong một thế giới riêng, nhỏ bé nhưng tinh tế.

Trong suốt 35 năm, Soulages kiên trì theo đuổi một dự án duy nhất: khám phá chiều sâu vô tận của màu đen, khai mở những biến thể tinh vi của “siêu đen”. Đây cũng là cách ông mong người xem tiếp cận tác phẩm: di chuyển quanh bức tranh, cảm nhận sự thay đổi của ánh sáng trên từng bề mặt.

Đó là một khoái cảm thị giác có chủ ý giản lược, tách khỏi lịch sử (kể cả lịch sử nghệ thuật), khỏi biểu đạt cá nhân hay huyền thoại – chỉ còn lại trải nghiệm thuần túy về ánh sáng trên nền đen. Và nếu những tác phẩm này gợi mở một ý niệm lớn hơn, thì đó có lẽ là: con người hoàn toàn có thể tìm thấy niềm hạnh phúc trong những điều giản dị đến như vậy.

Nguồn : artnet

Biên soạn và dịch : Bảo Long