Phan Cẩm Thượng và những miền ký ức Việt

“Những gì phục vụ cho đời sống hằng ngày như cơm gạo, xe cộ, thuyền bè, quần áo… Hoá ra đều có một lịch sử phát triển nào đó, có ảnh hưởng đến tiến trình của loài người, đơn cử như cây bút chì, gói mì tôm thực sự là một phần quan trọng của con người. Dù rằng người làm ra nó không nghĩ thế.” 

— Hoạ sĩ, nhà nghiên cứu & phê bình Phan Cẩm Thượng

Tranh màu tự nhiên trên giấy dó “Sen” (2012) © Phan Cẩm Thượng

Trong nhiều thập niên, Phan Cẩm Thượng đã dành phần lớn đời mình để đi tìm những dấu vết của văn hóa Việt trong nghệ thuật và đời sống. Từ những ngôi đình, ngôi chùa, tranh dân gian đến phong tục và sinh hoạt của người Việt, những điều ông quan sát và ghi chép không chỉ trở thành đối tượng nghiên cứu, mà dần đi vào hội họa, tạo nên một thế giới nghệ thuật mang đậm ký ức văn hóa Việt.

Sinh năm 1957 tại Hà Nội, Phan Cẩm Thượng tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật Việt Nam năm 1984 và từng giảng dạy tại trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội. Từ những năm 1980-1990, ông đã được biết đến với những nghiên cứu về mỹ thuật cổ Việt Nam. Bên cạnh hoạt động nghiên cứu và phê bình, ông vẫn duy trì thực hành hội họa, từng thử nghiệm nhiều chất liệu trước khi lựa chọn màu tự nhiên trên giấy dó và lụa làm phương tiện chính.

Tranh in khắc gỗ mực than lá tre trên giấy dó "Mây - Mưa - Sấm - Chớp" © Phan Cẩm Thượng

Lựa chọn ấy không đơn thuần là vấn đề kỹ thuật. Trong tranh Phan Cẩm Thượng, giấy dó, lụa và màu tự nhiên tạo nên một bảng màu trầm, gần với những sắc vàng hòe, đá son, nâu, đen hay xanh chàm từng hiện diện trong không gian đình chùa và mỹ thuật truyền thống. Hình tượng trong tranh cũng thường bắt nguồn từ thế giới văn hóa cổ: nhân vật, trang phục, nghi lễ, đời sống cung đình, Phật giáo hay những hình ảnh gắn với người Việt thuần nông.

Tranh màu tự nhiên trên giấy dó "Áo Xiêm" (2021) © Phan Cẩm Thượng

Điều đáng chú ý là ông không tìm về quá khứ chỉ để phục dựng quá khứ. Trong triển lãm năm 2022, những nhân vật cung đình thế kỷ XVII-XVIII xuất hiện với những câu chuyện rất đời: người phụ nữ chờ đợi người đi xa, những cung nữ trong cô đơn, con người soi mình trước gương hay những mối quan hệ tình cảm. Lớp phục trang và nghi lễ cổ vì thế trở thành bề mặt để nói về những cảm xúc vẫn còn nguyên tính đương đại.

Có lẽ chính ở điểm này, hội họa của Phan Cẩm Thượng khác với một kiểu “hoài cổ” đơn thuần. Ông không cố làm cho quá khứ trở nên xa lạ, cũng không biến vốn cổ thành những biểu tượng trang trí. Những gì ông nghiên cứu được sống lại trong tranh như một phần của đời sống con người: có tình yêu, ham muốn, cô đơn, niềm tin và cả những giới hạn của thân phận.

Hơn ba thập niên tìm kiếm một “lối vẽ Việt”, Phan Cẩm Thượng dần hình thành một ngôn ngữ riêng, nơi hội họa trở thành một cách tiếp tục nghiên cứu văn hóa bằng hình ảnh. Với ông, viết, nghiên cứu và vẽ thực chất là những công việc khác nhau của cùng một quá trình: đi sâu vào quá khứ để hiểu con người, rồi từ đó tìm ra cách kể lại nó bằng ngôn ngữ của riêng mình.

***

Xem thêm tác phẩm của Phan Cẩm Thượng tại đây

Tác giả: Gia Phương

Nguồn: Hội Nhà văn Việt Nam, Tuổi Trẻ 

Đọc thêm:

Giới thiệu về Tiểu sử Họa sĩ, Nhà nghiên cứu văn hóa Phan Cẩm Thượng

Phan Cẩm Thượng và hành trình đọc văn hoá Việt