Một bức khảm La Mã hiếm và câu chuyện về cuộc chiến thành Troy

Bức tranh khảm số một của Ketton, được phát hiện vào năm 2020 bởi con trai của một người nông dân thuộc Cơ quan Khảo cổ học Đại học Leicester.

Một phát hiện khảo cổ tại miền trung nước Anh đang mở ra một cách đọc mới về những câu chuyện quen thuộc của thần thoại Hy Lạp. Bức khảm La Mã được tìm thấy trên một trang trại ở làng Ketton, hạt Rutland, ban đầu được cho là mô tả các cảnh trong Iliad của Homer. Tuy nhiên, nghiên cứu mới công bố cho thấy tác phẩm này có thể dựa trên một phiên bản khác – ít được biết đến hơn – của cuộc chiến thành Troy.

Bức khảm được phát hiện vào năm 2020, khi Jim Irvine, con trai chủ trang trại, tình cờ nhận ra những mảnh gốm bất thường trên mặt đất. Sau khi thông báo cho chính quyền địa phương, các nhà khảo cổ từ University of Leicester đã tiến hành khai quật và phát lộ một bức khảm dài khoảng 11 mét, nằm trong khuôn viên của một biệt thự La Mã lớn có niên đại vào thế kỷ III–IV.

Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở quy mô hay mức độ bảo tồn của tác phẩm, mà ở nội dung mà nó thể hiện.

Không phải Homer, mà là một bi kịch đã thất lạc

Bức khảm mô tả ba cảnh xoay quanh Achilles và Hector: cuộc giao tranh giữa hai anh hùng, cảnh Achilles kéo thi thể Hector sau cỗ xe ngựa, và cuối cùng là khoảnh khắc vua Priam cân vàng để chuộc lại thi thể con trai. Những chi tiết này từng khiến các nhà nghiên cứu tin rằng tác phẩm lấy cảm hứng từ Iliad.

Tuy nhiên, một số điểm không khớp với văn bản của Homer. Trong Iliad, Achilles và Hector chiến đấu trên bộ, không phải trên xe ngựa. Thi thể Hector được thần Apollo bảo vệ khỏi tổn hại, trong khi hình ảnh trên bức khảm cho thấy dấu vết trầy xước. Đặc biệt, Homer không mô tả việc Priam “cân” vàng để chuộc xác con trai.

Những khác biệt này dẫn các nhà nghiên cứu đến một giả thuyết khác: bức khảm có thể dựa trên Phrygians, một bi kịch của Aeschylus, được viết vào thế kỷ V TCN. Phần lớn vở kịch này đã thất lạc, và ngày nay chỉ còn được biết đến qua những mảnh tư liệu rời rạc.

Nếu giả thuyết này đúng, chủ nhân của biệt thự La Mã ở Ketton hẳn là người có sự tiếp cận sâu rộng với văn hóa Hy Lạp cổ điển – và đủ tinh tế để lựa chọn một phiên bản “ngoại biên” của thần thoại, thay vì câu chuyện phổ biến nhất.

Dấu vết của một thế giới cổ điển rộng mở

Các nhà nghiên cứu cho rằng hình ảnh từ Phrygians có thể đã đến La Mã thông qua nhiều con đường: sách minh họa, các tác phẩm nghệ thuật trung gian, hoặc những mô-típ thị giác được lưu truyền trên tiền xu và đồ thủ công. Khả năng cuối cùng được xem là thuyết phục nhất, phản ánh cách các câu chuyện thần thoại được lan truyền không chỉ qua văn bản, mà còn qua hình ảnh.

Dù nguồn gốc cụ thể vẫn còn để ngỏ, bức khảm Ketton cho thấy mối liên hệ chặt chẽ bất ngờ giữa một vùng nông thôn ở La Mã Britannia với thế giới cổ điển rộng lớn hơn. Nó cũng nhấn mạnh rằng thần thoại Hy Lạp không tồn tại như một hệ thống cố định, mà luôn được diễn giải, chuyển hóa và tái hiện theo nhiều cách khác nhau – tùy vào bối cảnh, thị hiếu và tri thức của người tiếp nhận.

Xem thêm:

Phát hiện khu định cư La Mã cổ đại tại Pháp

Biệt thự La Mã cổ đại khổng lồ được khai quật tại Pháp chuẩn bị mở cửa đón khách

Dịch & biên tập: Trung Nam
Nguồn: Smithsonian Magazine