Mark Rothko: Vì sao những bức tranh tưởng như đơn giản lại khiến người ta bật khóc?

NO.7 (1960) © Mark Rothko 

Có một câu hỏi thường xuất hiện khi ai đó lần đầu nhìn thấy tranh của Mark Rothko: Chỉ vài hình chữ nhật màu thế này, tại sao lại được xem là kiệt tác?

Đây cũng là một câu hỏi khá hợp lý và tự nhiên. Tranh của Rothko không có nhân vật, không có phong cảnh hay những chi tiết để người xem bám víu vào để diễn giải. Chúng dường như chỉ gồm những khối màu lớn lơ lửng trên mặt toan, nhưng càng dành thời gian đứng trước chúng, người ta càng nhận ra điều mình đang nhìn không chỉ là màu sắc. Đó là một trải nghiệm về sự tĩnh lặng, về ký ức, về nỗi cô đơn hay niềm an yên – những cảm xúc vốn rất khó gọi tên.

Có lẽ vì thế mà Mark Rothko luôn mong người xem “cảm” tranh trước khi cố gắng hiểu chúng.

Sinh năm 1903 tại Dvinsk (nay thuộc Latvia), Rothko chuyển đến Hoa Kỳ cùng gia đình khi mới mười tuổi. Ông không được đào tạo bài bản trong các học viện mỹ thuật danh tiếng, cũng không ngay lập tức theo đuổi trường phái trừu tượng như cách ta biết tới Rothko. Những năm đầu sự nghiệp, ông từng vẽ chân dung, cảnh phố New York và nhiều đề tài chịu ảnh hưởng từ các thần thoại thời xưa.

Bước ngoặt chỉ đến vào cuối thập niên 1940. Sau hai cuộc thế chiến, rất nhiều nghệ sĩ đặt câu hỏi liệu những hình ảnh quen thuộc còn đủ sức diễn tả một thế giới đã thay đổi quá nhiều hậu chiến tranh hay không. Rothko cũng đi tìm câu trả lời. Và tất nhiên là theo cách riêng của mình.

Ông dần loại bỏ mọi hình tượng khỏi tranh, chỉ giữ lại đặc những mảng màu rộng, khổ lớn cùng các đường viền mềm mại như đang tan vào nhau. Chính lựa chọn ấy đã định hình phong cách khiến tên tuổi ông gắn liền với nghệ thuật thế kỷ XX ta biết đến hiện nay.

Dù thường được xếp vào trường phái Biểu hiện Trừu tượng (Abstract Expressionism), Rothko lại không quá bận tâm đến việc mình được đặt vào trường phái, phong trào, hay xu hướng nghệ thuật nào. Ông chỉ đơn thuần tìm một ngôn ngữ đủ giản lược để diễn tả những cảm xúc phổ quát nhất của con người: niềm vui, nỗi sợ, bi kịch, sự mất mát, và cả hy vọng.

“I'm not an abstractionist. I'm not interested in the relationship of color or form or anything else. I'm interested only in expressing basic human emotions: tragedy, ecstasy, doom, and so on.”

[Tôi không phải một họa sĩ trừu tượng. Điều khiến tôi quan tâm không phải là mối quan hệ giữa màu sắc, hình khối hay bất kỳ yếu tố tạo hình nào khác. Điều duy nhất tôi muốn biểu đạt là những cảm xúc căn bản nhất của con người: bi kịch, niềm xuất thần, sự diệt vong... và còn nhiều hơn thế.]

— Mark Rothko 

Blue, Green, and Brown (1952)

Nếu quan sát kỹ, tranh của Rothko không hề “đơn giản” như ấn tượng ban đầu.

Mỗi mảng màu trong tranh của ông được tạo nên từ rất nhiều lớp sơn mỏng phủ chồng lên nhau. Khi xem tranh của ông, ta có thể nhận thấy vùng sáng trong tranh như thể xuyên qua từng lớp màu, khiến cho bề mặt tranh luôn có cảm giác như đang chuyển động. Các đường viền của tranh không sắc nét mà mờ dần rồi hòa vào nền vải, khiến những khối màu dường như đang lơ lửng thay vì nằm yên trên một mặt phẳng.

Rothko đặc biệt quan tâm đến cách người xem tiếp cận tác phẩm. Ông muốn tranh được treo thấp hơn thông lệ, trong một không gian yên tĩnh với ánh sáng dịu. Người xem cũng được khuyên rằng nên đứng đủ gần để màu sắc chiếm gần hết tầm nhìn. Khi ấy, bức tranh không còn là một vật thể để quan sát từ xa mà trở thành một không gian bao quanh cảm xúc của chính chủ thể đối diện với nó.

Có lẽ vì vậy mà nhiều người đã có những phản ứng rất mạnh trước các bức tranh của Rothko. Có người đã xúc động đến rơi nước mắt. Có người chỉ đứng im hàng chục phút trước một bức tranh tưởng như chẳng có gì ngoài hai hay ba mảng màu. Tại sao lại như vậy?

Đối với tranh của Rothko, điều chạm đến họ không nằm một chủ thể hay câu chuyện được truyền tải sau mỗi bức tranh, mà ở cảm xúc mà chúng mang lại cho mỗi người xem.

NO.61 (Rust and Blue)

Theo thời gian, bảng màu của Rothko cũng dần thay đổi. Những tác phẩm đầu thập niên 1950 thường rực sáng với đỏ, cam hay vàng. Về sau, các gam màu trở nên trầm hơn: các màu sắc như nâu, tím sẫm, xám và đen xuất hiện ngày một nhiều. Sự chuyển dịch ấy thường được gắn với trạng thái tinh thần của họa sĩ trong những năm cuối đời, nhưng Rothko chưa bao giờ muốn tranh mình bị giới hạn trong những cách lý giải mang tính tiểu sử.

NO.14 (1960)

Ông tin rằng mỗi tác phẩm chỉ thực sự hoàn chỉnh khi người xem mang trải nghiệm của chính mình vào đó. Hai người đứng trước cùng một bức tranh có thể nhìn thấy hai thế giới hoàn toàn khác nhau, và điều ấy là hoàn toàn bình thường.

Tinh thần ấy được thể hiện rõ nhất trong Rothko Chapel ở Houston, Texas – công trình cuối cùng gắn liền với tên tuổi của ông.

Rothko Chapel (Houston, Mỹ) - bên trong

Giữa không gian yên tĩnh, mười bốn bức tranh khổ lớn bao quanh người xem bằng những gam màu tối và sâu. Ánh sáng tự nhiên thay đổi liên tục khiến bề mặt tranh cũng biến chuyển theo từng thời điểm trong ngày. Nơi đây từ lâu đã trở thành điểm đến của những người tìm kiếm sự chiêm nghiệm, bất kể họ thuộc tôn giáo nào hay đến từ đâu.

Không ít người rời khỏi Rothko Chapel mà vẫn không thể giải thích chính xác điều mình vừa cảm nhận. Song, có lẽ đó cũng là điều Rothko luôn hướng đến trong suốt sự nghiệp của mình.

Rothko Chapel (Houston, Mỹ) - phía ngoài

Năm 1970, Mark Rothko qua đời ở tuổi 66. Hơn nửa thế kỷ sau, tranh của ông vẫn nằm trong số những tác phẩm có sức ảnh hưởng lớn nhất của nghệ thuật hiện đại, đồng thời liên tục lập kỷ lục trên thị trường đấu giá.

Nhưng di sản lớn nhất của Rothko không nằm ở giá trị của những bức tranh ông để lại.

Mark Rothko đã thay đổi cách chúng ta nghĩ về hội họa nói riêng và nghệ thuật nói chung. Một tác phẩm không nhất thiết phải kể một câu chuyện cụ thể hay tái hiện thế giới bằng hình ảnh. Có lẽ đôi khi, chỉ vài khoảng màu giản đơn cũng đủ để đánh thức những xúc cảm mà ngôn từ chưa bao giờ có thể chạm tới.

“A painting is not a picture of an experience, but is the experience.”

[Một bức tranh không tái hiện một trải nghiệm, tự thân nó đã là một trải nghiệm.]

— Mark Rothko

***

Tác giả: Gia Phương

Nguồn: Mark-Rothko.org, MoMA

Đọc thêm: 

Kemal Yazici: Sự giao thoa của kiến trúc và nghệ thuật trừu tượng

Những điều bạn cần biết về Helen Frankenthaler, người kế thừa tinh hoa của Abstraction tại khu Uptown ( Phần 1 )