Mark Rothko: Vì sao những bức tranh tưởng như đơn giản lại khiến người ta bật khóc?

“I'm not interested in the relationship of color or form or anything else. I'm interested only in expressing basic human emotions.”

[Tôi không quan tâm đến mối quan hệ giữa màu sắc hay hình khối. Điều duy nhất tôi muốn diễn tả là những cảm xúc căn bản của con người.]

— Mark Rothko

NO.7 (1960) © Mark Rothko 

Có một câu hỏi thường xuất hiện khi ai đó lần đầu nhìn thấy tranh của Mark Rothko: Chỉ vài hình chữ nhật màu thế này, tại sao lại được xem là kiệt tác?

Đây cũng là một câu hỏi khá hợp lý và tự nhiên. Tranh của Rothko không có nhân vật, không có phong cảnh hay những chi tiết để người xem bám víu vào để diễn giải. Chúng dường như chỉ gồm những khối màu lớn lơ lửng trên mặt toan, nhưng càng dành thời gian đứng trước chúng, người ta càng nhận ra điều mình đang nhìn không chỉ là màu sắc. Đó là một trải nghiệm về sự tĩnh lặng, về ký ức, về nỗi cô đơn hay niềm an yên – những cảm xúc vốn rất khó gọi tên.

Có lẽ vì thế mà Mark Rothko luôn mong người xem “cảm” tranh trước khi cố gắng hiểu chúng.

Sinh năm 1903 tại Dvinsk (nay thuộc Latvia), Rothko chuyển đến Hoa Kỳ cùng gia đình khi mới mười tuổi. Ông không được đào tạo bài bản trong các học viện mỹ thuật danh tiếng, cũng không ngay lập tức theo đuổi hội họa trừu tượng. Những năm đầu sự nghiệp, Rothko từng vẽ chân dung, cảnh phố New York và nhiều đề tài chịu ảnh hưởng từ thần thoại cổ đại.

Bước ngoặt chỉ đến vào cuối thập niên 1940. Sau hai cuộc thế chiến, rất nhiều nghệ sĩ đặt câu hỏi liệu những hình ảnh quen thuộc còn đủ sức diễn tả một thế giới đã thay đổi quá nhiều hay không. Rothko cũng đi tìm câu trả lời theo cách riêng. Ông dần loại bỏ mọi hình tượng khỏi tranh, giữ lại những mảng màu rộng cùng các đường viền mềm mại như đang tan vào nhau. Chính lựa chọn ấy đã định hình phong cách khiến tên tuổi ông gắn liền với nghệ thuật thế kỷ XX.

Dù thường được xếp vào trường phái Biểu hiện Trừu tượng (Abstract Expressionism), Rothko lại không quá bận tâm đến các nhãn gọi. Điều ông theo đuổi chưa bao giờ là sự trừu tượng vì bản thân nó. Ông chỉ tìm một ngôn ngữ đủ giản lược để diễn tả những cảm xúc phổ quát nhất của con người: niềm vui, nỗi sợ, bi kịch, sự mất mát và cả hy vọng.

Nếu quan sát kỹ, tranh của Rothko không hề “đơn giản” như ấn tượng ban đầu.

Blue, Green, and Brown (1952)

Mỗi mảng màu được tạo nên từ rất nhiều lớp sơn mỏng phủ chồng lên nhau. Ánh sáng xuyên qua từng lớp màu khiến bề mặt tranh luôn có cảm giác đang chuyển động rất nhẹ. Các đường viền không sắc nét mà mờ dần rồi hòa vào nền vải, khiến những khối màu dường như đang lơ lửng thay vì nằm yên trên mặt phẳng.

Rothko đặc biệt quan tâm đến cách người xem tiếp cận tác phẩm. Ông muốn tranh được treo thấp hơn thông lệ, trong không gian yên tĩnh và ánh sáng dịu. Người xem cũng nên đứng đủ gần để màu sắc chiếm gần hết tầm nhìn. Khi ấy, bức tranh không còn là một vật thể để quan sát từ xa mà trở thành một không gian bao quanh cảm xúc của chính người đối diện.

Có lẽ vì vậy mà nhiều người đã có những phản ứng rất mạnh trước tranh Rothko. Có người xúc động đến rơi nước mắt. Có người chỉ đứng im hàng chục phút trước một bức tranh tưởng như chẳng có gì ngoài hai hay ba mảng màu.

Điều chạm đến họ không nằm ở hình ảnh, mà ở cảm xúc mà chúng mang lại.

Theo thời gian, bảng màu của Rothko cũng dần thay đổi. Những tác phẩm đầu thập niên 1950 thường rực sáng với đỏ, cam hay vàng. Về sau, các gam màu trở nên trầm hơn: nâu, tím sẫm, xám và đen xuất hiện ngày một nhiều. Sự chuyển dịch ấy thường được gắn với trạng thái tinh thần của họa sĩ trong những năm cuối đời, nhưng Rothko chưa bao giờ muốn tranh mình bị giới hạn trong những cách lý giải mang tính tiểu sử.

NO.61 (Rust and Blue)

NO.14 (1960)

Ông tin rằng mỗi tác phẩm chỉ thực sự hoàn chỉnh khi người xem mang trải nghiệm của chính mình vào đó. Hai người đứng trước cùng một bức tranh có thể nhìn thấy hai thế giới hoàn toàn khác nhau, và điều ấy hoàn toàn bình thường.

Tinh thần ấy được thể hiện rõ nhất trong Rothko Chapel ở Houston, Texas – công trình cuối cùng gắn liền với tên tuổi ông.

Giữa không gian yên tĩnh, mười bốn bức tranh khổ lớn bao quanh người xem bằng những gam màu tối và sâu. Ánh sáng tự nhiên thay đổi liên tục khiến bề mặt tranh cũng biến chuyển theo từng thời điểm trong ngày. Nơi đây từ lâu đã trở thành điểm đến của những người tìm kiếm sự chiêm nghiệm, bất kể họ thuộc tôn giáo nào hay đến từ đâu.

Không ít người rời khỏi Rothko Chapel mà vẫn không thể giải thích chính xác điều mình vừa cảm nhận. Có lẽ đó cũng là điều Rothko luôn hướng đến.

Năm 1970, Mark Rothko qua đời ở tuổi 66. Hơn nửa thế kỷ sau, tranh của ông vẫn nằm trong số những tác phẩm có sức ảnh hưởng lớn nhất của nghệ thuật hiện đại, đồng thời liên tục lập kỷ lục trên thị trường đấu giá.

Nhưng di sản lớn nhất của Rothko không nằm ở giá trị của những bức tranh ông để lại. Ông đã thay đổi cách chúng ta nhìn hội họa. Một tác phẩm không nhất thiết phải kể một câu chuyện hay tái hiện thế giới bằng hình ảnh. Đôi khi, chỉ vài khoảng màu lặng im cũng đủ để đánh thức những cảm xúc mà ngôn từ chưa bao giờ có thể diễn tả trọn vẹn. 

***

Tác giả: Gia Phương

Nguồn: Mark-Rothko.org, MoMA

Đọc thêm: 

https://vanvi.com.vn/kemal-yazici-su-giao-thoa-cua-kien-truc-va-nghe-thuat-truu-tuong

https://vanvi.com.vn/nhung-dieu-ban-can-biet-ve-helen-frankenthaler-nguoi-ke-thua-tinh-hoa-cua-abstraction-tai-khu-uptown-phan-1