Lee Ufan - Vẻ đẹp của khoảng trống

Lee Ufan là một nghệ sĩ gốc Hàn Quốc, đồng thời là một trong những gương mặt tiêu biểu của phong trào Mono-ha. Nếu từng có dịp trực tiếp chiêm ngưỡng một tác phẩm của Lee Ufan, bạn sẽ cảm nhận được sức mạnh đặc biệt mang lại cảm giác tĩnh tại và khiến ta cảm nhận những vật thể quen thuộc theo một cách mới.

Chân dung của Lee Ufan © Jacopo La Forgia 

Phong trào Mono-ha tại Nhật Bản

“Mono-ha” trong tiếng Nhật có nghĩa là “Trường phái của những vật thể”. Ban đầu vốn là một cách gọi mang hàm ý miệt thị do một nhà báo đặt ra, về sau, cái tên này được dùng để chỉ một phong trào nghệ thuật tiên phong hình thành tại Tokyo và phát triển mạnh trong giai đoạn 1968 - 1975.  Khác với nghệ thuật tái hiện truyền thống, Mono-ha hướng đến tính trừu tượng và đặc biệt chú trọng vào chất liệu. Sự ra đời của phong trào phần nào phản ánh tốc độ công nghiệp hóa nhanh chóng của Nhật Bản.

Tác phẩm thuộc series “Relatum” (1968/1994) © Lee Ufan

Năm 1968, nghệ sĩ Nobuo Sekine cùng những người bạn như Susumu Koshimizu và Katsuro Yoshida đã thực hiện một tác phẩm cho triển lãm nghệ thuật đương đại về điêu khắc tại Công viên Suma Rikyu ở Kobe. Tác phẩm mang tên “Phase-Mother Earth”, gồm một hố đất sâu 2,7 m, được xem là dấu mốc mở đầu cho thời kỳ phát triển rực rỡ của Mono-ha. Năm 2008, tác phẩm được tái hiện tại một triển lãm nghệ thuật ở Công viên Den-en Chofu Seseragi.

“Phase - Mother Earth” (1968/2008) © Nobuo Sekine

Mono-ha đặt ra những câu hỏi về tính vật chất, giới hạn của sự sáng tạo và cách nhìn nhận lại những giá trị của nghệ thuật hiện đại phương Tây.

Tác phẩm thuộc series “Relatum—A Rest” (2005) © Lee Ufan

Phần lớn tác phẩm thuộc phong trào là điêu khắc hoặc sắp đặt, trong đó các vật thể được giản lược về hình thái cơ bản nhất. Nghệ sĩ sử dụng cả vật liệu tự nhiên lẫn vật liệu công nghiệp, có thể để riêng hoặc kết hợp với nhau. Những tác phẩm mang tính thử nghiệm và thường được sáng tạo riêng cho từng không gian thường bị tháo dỡ sau khi trưng bày, bởi nghệ sĩ không thể hoặc không có ý định lưu giữ chúng.

“Dialogue” (2009) © Lee Ufan

Mono-ha góp phần đặt nền móng cho tư tưởng của Conceptual Art. Phong trào này cũng có nhiều điểm tương đồng với Arte Povera ở Italy và chủ nghĩa Tối giản (Minimalism) tại Mỹ.

Lee Ufan là một trong những nghệ sĩ có vai trò quan trọng trong phong trào Mono-ha. Chính Nobuo Sekine đã giới thiệu ông với những nghệ sĩ trong nhóm, và quá trình hợp tác giữa họ đã góp phần định hình mỹ học đặc trưng của Mono-ha.

“Cấp độ cao nhất của biểu đạt không nằm ở việc tạo ra một điều gì đó từ hư vô, mà là khẽ tác động vào những gì vốn đã tồn tại, để thế giới hiện lên rõ nét và sống động hơn.” - Lee Ufan.

“Correspondance Place” (2010) © Lee Ufan

Lee Ufan là người góp phần xây dựng nền tảng lý luận và đưa Mono-ha đến với công chúng rộng rãi hơn. Qua các bài viết và tác phẩm của mình, ông cho rằng không gian và địa điểm có vai trò quan trọng trong việc tạo nên ý nghĩa của một vật thể, và ngược lại.

Cuộc đời và sự nghiệp của Lee Ufan

Lee Ufan sinh ra tại Hàn Quốc, bắt đầu sự nghiệp nghệ thuật ở Nhật Bản và hiện làm việc tại xưởng vẽ của mình ở Paris. Tại Benesse Art Site ở Naoshima, Nhật Bản, có một bảo tàng dành riêng cho Lee Ufan, mở cửa năm 2010 và được thiết kế bởi kiến trúc sư Tadao Ando. Bên cạnh đó là Space Lee Ufan tại Bảo tàng Nghệ thuật Busan, Hàn Quốc, được mở cửa vào năm 2014. Các tác phẩm của ông cũng đã được giới thiệu trong nhiều triển lãm quy mô lớn trên khắp thế giới.

Là một họa sĩ, nhà điêu khắc, nhà thơ và triết gia, Lee Ufan luôn hướng sự chú ý của người xem đến khoảng trống trong tác phẩm. Đó có thể là những vùng trắng trên mặt toan, hay khoảng không chưa được chạm tới giữa hai phần của một tác phẩm điêu khắc. Những khoảng trống ấy có ảnh hưởng lớn đến cách chúng ta cảm nhận và trải nghiệm một tác phẩm hội hoạ.

“Relatum—Silence” (2014) © Lee Ufan

Quan niệm mà Lee Ufan theo đuổi: “Những gì bạn nhìn thấy cũng chính là những gì bạn không nhìn thấy” là một cách thách thức với câu nói nổi tiếng của Frank Stella - nghệ sĩ tiêu biểu của chủ nghĩa Tối giản: “Những gì bạn nhìn thấy chính là những gì bạn nhìn thấy”.

“Relatum—Stage” (2018) © Lee Ufan

Một trong những loạt tác phẩm nổi tiếng nhất của Ufan là “Relatum”, được ông thực hiện từ những năm 1960 cho đến nay. Các tác phẩm sắp đặt trong series này thường đặt những viên đá bên cạnh các vật thể khác, chẳng hạn như những tấm thép. Chính cái tên “Relatum” đã gợi mở một quan niệm khác về nghệ thuật: tác phẩm không phải là một vật thể tồn tại độc lập, mà là mạng lưới những mối quan hệ giữa các vật thể, không gian và sự hiện diện của chúng.

“From Line” (1978) © Lee Ufan

Thoạt nhìn, tác phẩm của Ufan có vẻ đơn giản, nhưng mỗi chi tiết đều được sắp đặt với sự kỷ luật và tính nghi thức cao. Khi vẽ, ông đặt tấm toan nằm ngang, chấm màu lên một chiếc cọ đầu tròn rồi đưa cọ qua bề mặt chỉ bằng một nét vẽ duy nhất, chậm rãi nhưng dứt khoát. Khả năng kiểm soát này được ông rèn luyện thông qua việc điều hòa hơi thở trong trạng thái thiền định. Kỹ thuật này gợi nhớ đến thư pháp, đồng thời hòa hợp với tinh thần Mono-ha qua sự giản lược, tiết chế và đề cao vẻ đẹp nguyên bản của màu sắc trong hội hoạ.

“Correspondance” (2005) © Lee Ufan

Biên dịch: Nguyễn Thùy Linh

Nguồn: Lee Ufan—The Beauty of Emptiness

***

Xem thêm các tác phẩm của họa sĩ Đoàn Đức Hùng tại đây