Khám phá tranh tiểu họa Ba Tư

Đằng sau kích thước nhỏ gọn của tranh vẽ tiểu họa Ba Tư là một thế giới thẩm mỹ vô cùng tinh xảo. Được vẽ bằng những kỹ thuật tỉ mỉ, dòng tranh cổ điển này đã khơi nguồn cảm hứng cho các danh họa trên thế giới. Hãy cùng tìm hiểu sâu hơn về lịch sử, kỹ thuật và những nét đặc trưng làm nên giá trị trường tồn của dòng tranh này qua bài viết dưới đây.  

Nguồn gốc và lịch sử tranh tiểu họa Ba Tư 

Nhiều người thường cho rằng “tiểu họa” (miniature) đơn giản là những bức tranh có kích thước nhỏ. Thực tế, nguồn gốc của thuật ngữ này lại không nằm ở kích thước, mà bắt nguồn từ minium - tên gọi trong tiếng Latinh của một loại sắc tố đỏ, thường là chì đỏ, từng được sử dụng để trang trí các bản thảo thời Trung Cổ. Từ miniare, có nghĩa là “tô màu bằng minium”, thuật ngữ này dần được dùng để chỉ nghệ thuật trang trí và minh họa bản thảo, rồi mới phát triển thành miniature với nghĩa “tranh tiểu họa” như ngày nay.

Từ nghệ thuật minh họa bản thảo ấy, tranh tiểu họa dần phát triển thành một truyền thống hội họa riêng tại Ba Tư, gắn chặt với văn học, đời sống cung đình và nghệ thuật làm sách. Từ thế kỷ XIII, dưới triều Ilkhanid, các xưởng sách hoàng gia bắt đầu đặc biệt chú trọng đến việc minh họa và trang trí bản thảo. Các tác phẩm cho thấy ảnh hưởng rõ nét của văn hóa Mông Cổ - Trung Hoa.

Minh họa trong “Great Mongol Shahnameh” (khoảng năm 1330) 

"The Funeral of Isfandiyar" trong “Great Mongol Shahnameh”

Đến thời Timurid vào thế kỷ XIV - XV, nghệ thuật tiểu họa Ba Tư bước vào giai đoạn phát triển rực rỡ, với Tabriz và Herat trở thành những trung tâm lớn quy tụ các họa sĩ, nhà thư pháp và nghệ nhân.

“Baysonghor Shahnameh” (1430) 

"Seduction of Yusuf" (1488) © Kamal al-din Bihzad 

Sang thời Safavid ở thế kỷ XVI, tranh tiểu họa Ba Tư tiếp tục đạt đến đỉnh cao, tiêu biểu là những bản thảo “Shahnameh” được minh họa công phu dưới thời Shah Tahmasp.

“Shah Tahmasp at the Celebration of 'Id” (khoảng năm 1531) © Sultan Mohammed

Tranh tiểu họa Ba Tư cũng chịu ảnh hưởng rõ rệt từ những cuộc tiếp xúc với các nền nghệ thuật khác. Từ thế kỷ XIII, khi người Mông Cổ tiến vào Ba Tư, nghệ thuật Ba Tư bắt đầu tiếp nhận nhiều yếu tố từ hội họa Trung Hoa. Những ảnh hưởng này có thể thấy trong cách thể hiện mây, núi, cây cối, động vật cũng như cách sắp xếp các hình ảnh trên mặt giấy. Tuy nhiên, các họa sĩ Ba Tư không đơn thuần sao chép những yếu tố ấy mà biến đổi chúng để phù hợp với thẩm mỹ và cách kể chuyện của mình.

Yếu tố Thiền trong hội họa Ba Tư thời kỳ đầu. Nghiên cứu về bộ sử thi "Jāmiʿ al-Tavārīkh" năm 1314 - 1315 

Sự trao đổi này tiếp tục diễn ra trong những thế kỷ sau, khi tranh tiểu họa Ba Tư được truyền sang các khu vực lân cận, đặc biệt là Đế chế Ottoman và Ấn Độ dưới triều Mughal. Ở mỗi nơi, các họa sĩ lại tiếp nhận và phát huy những đặc điểm của tranh Ba Tư theo phong cách riêng.

"The Court of Kayumars" trong “Shahnameh” © Sultan Muhammad 

Kỹ thuật trong tranh tiểu họa Ba Tư 

Tranh tiểu họa Ba Tư thường được vẽ trên giấy đã qua xử lý, với màu sắc có nguồn gốc từ khoáng chất, đất, thực vật và các chất hữu cơ. Người họa sĩ nghiền các nguyên liệu tự nhiên thành lớp bột mịn rồi pha với chất kết dính để tạo thành màu vẽ. Sắc xanh dương rực rỡ đặc trưng của nghệ thuật Ba Tư được chiết xuất từ đá quý Lapis Lazuli, màu xanh lục từ đá Khổng tước (Malachite), và màu đỏ từ chu sa. Vàng cũng xuất hiện trong nhiều tác phẩm ở dạng vàng lá hoặc vàng lỏng được giã nhuyễn với mật ong, chuyên dùng để tô điểm cho trang phục, các công trình kiến trúc phức tạp hay quầng hào quang của các nhân vật.

Sức hấp dẫn của tranh nghệ thuật tiểu họa nằm ở kỹ thuật dựng lớp màu và bút pháp đi nét ở mức hiển vi. Thay vì trộn lẫn màu sắc trên bảng pha, các họa sĩ Ba Tư áp dụng kỹ thuật đắp từng lớp màu siêu mỏng, chồng lên nhau để tạo ra độ sâu đặc trưng của sắc độ mà không làm mất đi độ trong suốt của bức tranh. Để thực hiện những chi tiết nhỏ đến kinh ngạc như từng sợi tóc của nhân vật, chiếc lá trên cành hay hoa văn trên thảm hoàng gia, người nghệ sĩ phải tự chế tác loại cọ vẽ đặc biệt. Những cây cọ này chỉ gồm vài sợi lông mềm và có độ đàn hồi tốt nhất lấy từ phần đuôi của loài sóc hoặc mèo con, giúp họa sĩ làm chủ được những nét lót chuẩn xác, uyển chuyển bên trong không gian vô cùng chật hẹp mà vẫn giữ được sự rõ ràng.

Ảnh minh họa © Andrey Arakelyan

Cách sử dụng màu và xây dựng không gian cũng góp phần tạo nên diện mạo riêng của tranh tiểu họa Ba Tư. Màu thường được đặt thành những mảng rõ ràng, ít chuyển sắc và ít dùng bóng đổ để tạo cảm giác khối như trong hội họa châu Âu. Không gian cũng không được xây dựng theo phối cảnh tuyến tính với một điểm tụ cố định. Nhân vật, cây cối, kiến trúc có thể được xếp thành nhiều lớp từ dưới lên trên; một cảnh còn có thể chứa nhiều địa điểm hoặc diễn biến khác nhau. Nhờ vậy, người xem không chỉ nhìn vào một khoảnh khắc mà có thể lần theo nhiều lớp hình ảnh và chi tiết trong cùng một tác phẩm.

“Tahmuras Defeats the Divs” trong “Shahnameh” 

“Faridun crosses the Tigris on his way to fight Zahhak” trong “Shahnameh” 

Đề tài trong tranh tiểu họa Ba Tư 

Một trong nguồn đề tài quan trọng nhất của tranh tiểu họa Ba Tư là văn học và sử thi. Nổi bật nhất là Shahnameh (Quốc thư), sử thi của nhà thơ Ferdowsi kể lại lịch sử huyền thoại của các vị vua Ba Tư, những cuộc chiến giữa các vương quốc và các sinh vật, thế lực siêu nhiên. Những câu chuyện ấy được chuyển thành hình ảnh trong nhiều bản thảo, nổi tiếng nhất là Shahnameh of Shah Tahmasp - bản chép tay được thực hiện cho Shah Tahmasp vào thế kỷ XVI, với những bức tranh nổi tiếng minh họa cho sử thi. 

Đời sống cung đình và lịch sử cũng xuất hiện thường xuyên trong tranh tiểu họa Ba Tư. Nhà vua, quý tộc và các quan lại được mô tả rõ nét trong những buổi yến tiệc, những cuộc săn bắn, chiến trận hay dịp tiếp đón sứ thần. Qua đó, tranh tiểu họa lưu lại nhiều hình ảnh về trang phục, kiến trúc, nghi lễ và sinh hoạt của xã hội đương thời. Các họa sĩ cũng dành chỗ cho những khoảnh khắc gần gũi hơn, như những cuộc gặp gỡ, chuyện tình hay sinh hoạt đời thường. 

Một cảnh săn bắn trong tranh tiểu họa Ba Tư thời Safavid. 

Tranh phong cảnh và đời sống thường nhật cũng góp phần tạo nên thế giới hình ảnh phong phú của tranh tiểu họa. Núi non, cây cối, hoa lá, chim muông và những khu vườn thường được thể hiện với nhiều lớp chi tiết, đồng thời giữ một vai trò nhất định trong cách kể chuyện của bức tranh. Khu vườn có thể là nơi diễn ra một cuộc gặp gỡ, cây cối và núi non tạo nên những khoảng không gian khác nhau, còn hoa lá và chim muông góp phần làm cho khung cảnh trở nên sinh động hơn. Tranh tiểu họa Ba Tư không tái hiện thế giới chân thực, mà đưa nhiều nhân vật và cảnh vật vào cùng một bức tranh, tạo nên một không gian giàu lớp lang và chi tiết.

Minh họa “The Concourse of the Birds” trong “Mantiq al-Tayr” của nhà thơ Attar. 

Ảnh hưởng của tranh tiểu họa Ba Tư 

Cho đến nay, tranh tiểu họa Ba Tư vẫn vẹn nguyên sức quyến rũ và trở thành nguồn cảm hứng vô tận không chỉ cho các nghệ sĩ Ba Tư đương đại mà còn đối với các bậc thầy của hội họa phương Tây như Wassily Kandinsky (1866-1944), Paul Gauguin (1848-1903), và Henri Matisse (1869-1954). Giới phê bình nghệ thuật quốc tế có thể dễ dàng nhận thấy trong các tác phẩm của những danh họa này những dấu vết rõ nét của bảng màu rực rỡ, hệ thống hoa văn phức tạp, tư duy bố cục độc đáo vốn là đặc trưng cốt lõi của tranh Ba Tư. Bằng cách tiếp thu ngôn ngữ hội họa này, các họa sĩ phương Tây đã tìm thấy chiếc chìa khóa để giải phóng màu sắc và hình khối khỏi sự ràng buộc của chủ nghĩa tả thực, tạo nên một cuộc cách mạng làm thay đổi hoàn toàn diện mạo của nền nghệ thuật hiện đại thế giới.  

Tác giả: Nguyễn Thùy Linh

***

Xem thêm các tác phẩm của họa sĩ Phan Cẩm Thượng tại Vanvi Gallery