“Khảm Hải” trong hội họa Phan Cẩm Thượng: Dấu tích của một miền tín ngưỡng

Lối vẽ lụa cổ và phong cách hội họa Phan Cẩm Thượng

Phan Cẩm Thượng sáng tác trên nhiều chất liệu, từ giấy dó, sơn mài đến lụa. Với lụa, ông dành nhiều năm nghiên cứu và thực hành, đồng thời để lại những bài viết có giá trị về lịch sử cũng như kỹ thuật của dòng tranh này. 

Giữa thời điểm chất liệu hiện đại ngày càng phổ biến, Phan Cẩm Thượng vẫn kiên trì với hệ màu tự nhiên, thứ màu phải tự chế biến và đòi hỏi rất nhiều công phu. Các màu sắc ưa thích của ông là màu của củ nâu, màu hồng gạch, vàng già, vàng nghệ, màu đen của mực tàu, đâu đó là xanh thái thanh lam, xanh ngọc phỉ thúy… tất cả hòa vào nhau thành một hòa sắc rất Việt, dịu, đằm và có chiều sâu. Có lẽ vì thế, tranh Phan Cẩm Thượng luôn giữ được một sắc độ rất riêng: trong trẻo nhưng không chói, trầm mà không cũ, khiến chất liệu truyền thống vẫn mang hơi thở của hội họa Việt Nam đương đại. Khác với lối xử lý màu theo nhiều lớp mỏng vốn phổ biến trong tranh lụa Việt Nam thế kỷ XX, Phan Cẩm Thượng kế thừa lối vẽ lụa cổ với những mảng màu đặc. Nhờ vậy, hình khối hiện lên chắc khỏe, màu sắc có chiều sâu nhưng vẫn giữ được vẻ mềm và ấm đặc trưng của chất lụa.

“Khảm Hải 1” tại triển lãm “Trong dòng chảy của lụa 2025”

Trong “Khảm Hải 1”, ta thấy sắc xanh bao trùm, hẳn đó cũng là màu của tự nhiên. Họa sĩ Phan Cẩm Thượng dùng màu tự nhiên để tả chính cái “tự nhiên” của tác phẩm, là biển. Hệ màu tự nhiên khiến mặt nước không rực rỡ mà sâu, lặng và có độ thăm thẳm, đủ để người xem cảm nhận sức nặng của hành trình vượt biển. Những lớp xanh nối nhau, đậm rồi nhạt, trải dài và bao trùm mặt lụa, giống như biển đang dâng lên, từng chút một nuốt chửng lấy đoàn người. Khổ lụa dài làm cho cảm giác ấy càng rõ, như thể cả câu chuyện đang được kéo dài trước mắt người xem. Nhìn bức tranh, có cảm giác đang đứng trước một điển tích cổ được kể lại trên lụa, một lớp diễn của khúc trường ca xưa vẫn còn vang vọng đến hôm nay.

"Khảm Hải 1"

Khi lần theo nguồn gốc của cái tên “Khảm Hải” (Vượt biển), ta mới biết đó là truyện thơ dân gian của người Tày - Nùng, đồng thời là khúc hát quan trọng nhất trong nghi lễ Then cổ. Đây là nơi những linh hồn chết oan phải trở thành Sa Dạ Sa Đồng, chèo thuyền vượt qua mười hai rán nước trên biển âm phủ, dưới sự dẫn dắt của thầy Pựt, để đi đến cõi bên kia. Câu chuyện đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ bằng lời hát và nghi lễ, mang theo những quan niệm của người Tày về sinh tử, luân hồi và số phận con người. Từ chất liệu văn hóa ấy, Phan Cẩm Thượng sáng tác bộ đôi tranh lụa “Khảm Hải”. Nhưng ông không tái hiện lại toàn bộ tích truyện mà giữ lấy vài hình ảnh cô đọng nhất của tích truyện thơ - cảnh vượt biển của các Sa Dạ Sa Đồng.

Tích “Khảm hải” kể rằng: “Nhà kia có hai anh em mồ côi, rất yêu thương nhau. Người anh lấy vợ, rồi giàu có. Anh trở nên nhạt nhẽo, bỏ mặc em sống nghèo đói lam lũ, rách rưới. Chị dâu vốn giàu lòng thương người. Một lần vá áo cho người em. Hôm đó, người chị vừa nhuộm chàm nên lưng áo rách của em đã in những ngón tay chàm của chị dâu. Người anh đi làm về nhìn thấy, nổi cơn cuồng nộ “mang gươm tới chém. Người em chết oan, chết khổ, chết tủi, chết cực. Linh hồn không nơi nương tựa, bơ vơ. Rồi bị các quan say ở âm phủ bắt làm Sa Dạ Sa Đồng - phu chèo thuyền trên biển ma.” [1]

Người em trở thành linh hồn oan khuất, sống không nơi nương tựa, chết không được thanh thản. Sau khi chết lại bị bắt làm Sa Dạ Sa Đồng, phải chèo thuyền phục dịch cho các quan Slay dưới cõi âm, “mỗi lần vượt biển là phải trải qua 12 rán nước, đầy thủy quái, mặt biển réo sôi” [1]. Có lẽ, họa sĩ Phan Cẩm Thượng lựa chọn khắc họa khung cảnh vượt biển này vì đây là cao trào cảm xúc của toàn bộ tích truyện. Toàn bộ bi kịch của truyện dồn lại trong cảnh vượt biển, đây cũng là lúc người đọc cảm nhận rõ nhất sự đọa đày của linh hồn.

“Khảm Hải 1” tại triển lãm “Trong dòng chảy của lụa 2025”

Ở “Khảm Hải 1”, cảm giác ấy được chuyển hóa hoàn toàn bằng ngôn ngữ hội họa. Toàn bộ không gian chìm trong màu xanh. Màu xanh ở đây không còn đơn thuần là màu của biển mà gần như trở thành chính sức nặng của biển. Những mảng màu đặc phủ kín mặt lụa khiến mặt nước có độ dày, sâu và đặc quánh, như đang dồn ép tất cả con người vào giữa dòng chảy dữ dội. Không cần vẽ sóng lớn hay thủy quái, chỉ riêng sắc xanh ấy cũng đủ gợi cảm giác về mười hai rán nước hiểm nguy trong truyện thơ.

Ở hai đầu bức tranh là hình ảnh thầy Pựt và những người thực hành nghi lễ Then, như những người dẫn đường giữa hai thế giới. Khác với các nhân vật còn lại, họ gần như không được phủ màu mà chỉ hiện lên bằng những nét hình mờ nhạt trên nền lụa. Sự "không màu" ấy khiến họ trở nên mong manh, như những thân phận đang mắc kẹt giữa ranh giới của có và không, giữa cõi sống và cõi chết. Họ không có đường lui, chỉ có thể tiếp tục chèo qua mười hai rán nước để đi về một nơi mà chính họ cũng không biết điều gì đang chờ phía trước. Khi đọc lại lời hát Then, người xem càng hiểu rõ hơn nỗi tuyệt vọng mà bức tranh đang gợi ra:

“Chèo đi thôi, chèo đi!

Ra cửa biển nước xô đổ lại

Hãy thương tôi đất hỡi, trời ơi!

Phù hộ cho thuyền đi bình an

Đừng để thuyền lật ngang chìm người.

Đừng để thuyền chòng chành ngả nghiêng

Phù hộ cho thuyền tôi sang bên kia bờ.”

- Trích truyện thơ “Khảm Hải” - 

Ở đây, tiếng hát không còn là lời ca, mà là tiếng cầu cứu. Đó là tiếng nói của những linh hồn oan khuất chỉ còn biết van xin giữa biển khổ. Khi đặt những câu thơ ấy cạnh bức tranh, sắc xanh phủ kín mặt lụa lại càng trở nên ám ảnh. Trong truyện thơ, biển hiện lên như một thực thể đang nổi giận "sôi réo, gầm gừ. Nó cứ sùng sục cả lên. Nó phùn phụt như một sự thách thức." [1]. Mặt biển không còn là mặt nước, mà giống một chảo dầu khổng lồ đang sôi, sẵn sàng nuốt chửng con thuyền nhỏ bé của những Sa Dạ Sa Đồng. Chính vì thế, màu xanh trong “Khảm Hải 1” không chỉ diễn tả biển, mà còn diễn tả cảm giác bị biển bao vây, bị số phận nhấn chìm và không thể thoát ra.

Khảm hải 2-3

“Khảm Hải 2-3” tại triển lãm “Trong dòng chảy của lụa 2025”

Đến “Khảm Hải 2-3”, bầu không khí của bức tranh thay đổi rõ rệt. Màu xanh đặc quánh bao trùm ở phần đầu dần lùi lại, nhường chỗ cho nền lụa sáng và thoáng hơn. Nếu ở “Khảm hải 1”, hai đầu tranh vẫn còn hiện diện hình ảnh thầy Pựt và các ông Then dẫn dắt nghi lễ, thì sang bức này, những nhân vật ấy dần rút khỏi không gian tạo hình. Thay vào đó là cảnh đoàn linh hồn đã vượt qua mười hai rán nước, đặt chân đến bờ bên kia - nơi trong lời hát Then hiện lên với “bãi cát chói hồng”, ”bãi bướm vàng vờn bay”, với những “cô gái đương xuân ôm hương hầu Slay” với đoàn quân ”bời bời”. Khung cảnh ấy thoạt nhìn mang vẻ nhẹ nhõm hơn. Nền lụa mở ra khoảng sáng, đoàn người nối nhau lên bờ trong không khí nhộn nhịp, tưởng như hành trình gian nan cuối cùng cũng khép lại.

“Không khí thật nhộn nhịp

Đàn bà cầm nón ra thuyền

Đàn ông cầm ô lên bến

Tay trái xách giày hoa ra tảng

Tay phải xách giày đẹp lên bờ

Gánh gồng lên rầm rập theo Slay

Bao của quý khiêng đi lễ người”

- Trích truyện thơ “Khảm Hải” - 

Nhưng đó không phải là một cái kết hạnh phúc. Bởi trong truyện thơ, chuyến vượt biển chỉ là một chặng trên hành trình đày ải của những Sa Dạ Sa Đồng. Họ không được giải thoát sau khi cập bến, mà vẫn tiếp tục làm thân phận tôi đòi nơi địa phủ, phục dịch các quan Slay, để rồi lại phải quay về, lại chèo thuyền vượt qua mười hai rán nước thêm một lần nữa. Bờ bên kia không phải bến bờ tự do, mà chỉ là điểm nghỉ giữa một vòng luân hồi chưa biết ngày kết thúc.

Màu xanh rút đi nhưng nó vẫn hiện diện trên mặt lụa, cũng giống như mối hiểm nguy không còn hiện hữu trước mắt, nhưng chưa từng thực sự biến mất. Như số phận của những linh hồn oan khuất, họ vừa thoát khỏi biển dữ, nhưng không thoát khỏi kiếp sống bị đọa đày. Phía sau khung cảnh đông vui ấy vẫn là nỗi bất an âm ỉ, là câu hỏi không bao giờ có lời đáp: bao giờ mới hết kiếp Sa Dạ Sa Đồng, bao giờ mới thoát khỏi vòng luân hồi?

Đó cũng là điều khiến “Khảm Hải” vượt ra khỏi khuôn khổ của một câu chuyện dân gian. Chuyến vượt biển không chỉ nói về thế giới cõi âm, mà còn phản chiếu thân phận con người trong cõi trần thế. Giữa những thế lực lớn hơn mình, con người luôn nhỏ bé, mong manh, luôn phải bám víu vào một niềm tin để bước tiếp. Và cũng như những Sa Dạ Sa Đồng trong truyện thơ, đôi khi vượt qua một khổ nạn không đồng nghĩa với việc đã đi đến bến bờ của sự giải thoát.

Lời kết

Khảm Hải không chỉ là một truyện thơ dân gian mà còn là sự kết tinh của cả một lớp tư duy và quan niệm dân gian về con người, nhân quả và số phận. Bằng những hình tượng cô đọng nhưng đầy ám ảnh, “Khảm Hải” khắc họa thân phận bị đày ải đến cùng cực của những người phu thuyền, tượng trưng cho lớp người nghèo khổ và bé nhỏ trong xã hội cũ. Nó không chỉ kể về nỗi khổ của một linh hồn, mà còn gợi lên câu hỏi lớn hơn về thân phận con người trước vòng xoáy của số mệnh và nhân quả. 

“Phan Cẩm Thượng từng sống cùng người Tày, từng bị mê hoặc bởi những đêm lễ hội, những tập tục cổ xưa giàu tính nghi lễ và âm nhạc của họ. Nhưng có lẽ, câu chuyện văn hóa chỉ là chiếc chìa khóa mở ra những rung động mạnh mẽ của một tâm hồn nghệ sĩ.

Trong Khảm Hải, ta nhìn thấy quyền lực của tinh thần, cái vượt xa so với đời sống thường ngày. Ta nhìn thấy những con người đan xen trong cõi âm u, mê hoặc nhưng cũng đầy sinh khí mãnh liệt. Đó là nơi thế giới thực và ảo giao thoa, nơi văn hóa dân gian và tâm trạng cá nhân hòa nhập. Nơi còn lại ký ức cộng đồng, ở lại sâu thẳm trong tâm khảm của mỗi con người.” 

- Trích lời giám tuyển Vân Vi về họa sĩ Phan Cẩm Thượng trong catalogue “Trong dòng chảy của lụa 2025”

Có lẽ cũng vì vậy mà khi chuyển câu chuyện ấy thành hội họa, Phan Cẩm Thượng không lựa chọn kể lại toàn bộ tích truyện. Ông chỉ giữ lại khoảnh khắc để lại nhiều ám ảnh nhất của Khảm Hải. Nếu chỉ đứng trước bức tranh, ta vẫn cảm nhận được một bầu không khí linh thiêng, dữ dội và u uất của bức tranh ngay từ cái nhìn đầu tiên. Nhưng càng tìm hiểu về tích truyện phía sau, từng nhân vật, từng màu sắc, từng khoảng trống trên mặt lụa lại dần hé mở thêm nhiều tầng nghĩa. Nó không chỉ dẫn người xem vào một tác phẩm hội họa, mà còn dẫn họ ngược về cội nguồn của cả một lớp văn hóa dân gian. Và có lẽ đó mới là điều còn đọng lại sau khi rời khỏi bộ tranh lụa Phan Cẩm Thượng. 

Xem thêm các tác phẩm của họa sĩ Phan Cẩm Thượng đang có tại Vanvi Gallery

Tác giả: Nguyễn Thùy Linh

Nguồn tham khảo [1]: Lý luận phê bình về tác phẩm “Vượt biển”