Hokusai Katsushika: Chân dung của một “kẻ điên” vì nghệ thuật

“There is so much you have to look at before you get a sense of this artist. I’ve never caught up with him.”

[Muốn cảm nhận trọn vẹn người nghệ sĩ này, người ta phải nhìn ngắm rất nhiều. Tôi dường như chưa bao giờ có thể theo kịp hành trình sáng tạo của ông.]

— Roger Keyes, nhà sử học nghệ thuật, một trong những học giả đã dành nhiều thập kỷ nghiên cứu về Hokusai

Có lẽ hiếm có lời nhận xét nào diễn tả chính xác hơn về Katsushika Hokusai.

Bởi càng tìm hiểu về ông, người ta càng nhận ra rằng đằng sau The Great Wave off Kanagawa (Sóng lừng ngoài khơi Kanagawa) - một trong những bức tranh nổi tiếng nhất trong lịch sử nghệ thuật - là một con người chưa bao giờ bằng lòng với chính mình. Dù được cả thế giới ngưỡng mộ, Hokusai vẫn luôn tin rằng bản thân chỉ đang trên hành trình “học vẽ”.

Ít ai biết rằng ở tuổi 75, Hokusai đã tự đặt cho mình cái tên Gakyō Rōjin (画狂老人 - ông già phát điên vì nghệ thuật). Đó không phải một biệt danh nhằm gây ấn tượng, mà là lời tự thuật chân thực nhất về cuộc đời của ông. Với Hokusai, hội hoạ không đơn thuần là một nghề nghiệp hay phương tiện để mưu sinh. Đó là một niềm ám ảnh kéo dài suốt gần bảy thập kỷ.

Trong suốt sự nghiệp của mình, ông đã để lại hơn 30.000 tác phẩm, từ tranh khắc gỗ Ukiyo-e (浮世絵 - tranh Phù thế, một loại tranh được lưu truyền trên khắp Nhật Bản từ giữa thế kỷ 16 đến giữa thế kỷ 20, chủ đề xoay quanh đời sống sinh hoạt của con người đương thời cũng như những câu chuyện, sự vật, phong cảnh mà họ “tai nghe mắt thấy”), hội hoạ, sách minh hoạ, cho đến các cẩm nang hướng dẫn vẽ. 

Gaifū kaisei (凱風快晴 - Gió lặng, trời xanh), trong Ba mươi sáu cảnh núi Phú Sĩ

Bushū Tamagawa (武州玉川 - Sông Tama ở tỉnh Musashi), trong Ba mươi sáu cảnh núi Phú Sĩ

Sōshū Shichirigahama (相州七里浜 - Bãi biển Shichirigahama, tỉnh Sagami)

Kisokaidō no oku Amida-ga-taki (木曾街道ノ奥阿弥陀ヶ瀧 - Thác Amida ở vùng sâu đường Kiso)

Oiwa-san (お岩さん - Oiwa), trong Một trăm câu chuyện ma

Warai Hannya (笑般若 - Hannya cười), trong Một trăm câu chuyện ma

Thế nhưng, điều khiến Hokusai trở thành một tượng đài không nằm ở số lượng tác phẩm đồ sộ ấy, mà ở tinh thần không ngừng làm mới chính mình.

Suốt cuộc đời, ông sử dụng hơn ba mươi bút danh khác nhau. Trong thời Edo, việc đổi tên khi bước sang một giai đoạn sáng tác mới vốn không phải điều hiếm gặp. Song, với Hokusai, mỗi lần đổi tên gần như đánh dấu một lần “tái sinh”. Ông không muốn bị giam mình trong thành công cũ, cũng không muốn lặp lại những gì bản thân đã làm được. Mỗi giai đoạn đều là một cơ hội để học hỏi, thử nghiệm và bắt đầu lại như một người mới.

Có lẽ cũng bởi vậy mà Hokusai chưa bao giờ chấp nhận những giới hạn vốn có của tranh ukiyo-e.

Trong khi phần lớn nghệ sĩ đương thời tập trung khắc hoạ diễn viên kabuki hay những mỹ nhân nơi phố hoa, Hokusai lại hướng ánh nhìn về thiên nhiên và đời sống thường nhật. Núi Phú Sĩ, những cơn sóng, cây cầu, dòng sông hay những người dân lao động bình dị đều trở thành chủ thể trong tranh ông. Ông kết hợp tinh thần thẩm mỹ truyền thống Nhật Bản với những nguyên lý phối cảnh phương Tây đang dần du nhập vào Edo thời bấy giờ, tạo nên một ngôn ngữ tạo hình mới mẻ, góp phần mở rộng giới hạn của tranh khắc gỗ Nhật Bản.

Đỉnh cao của quá trình ấy là bộ Fugaku Sanjūrokkei (富嶽三十六景 - Ba mươi sáu cảnh núi Phú Sĩ), trong đó Kanagawa-oki nami ura (神奈川沖浪裏 - Sóng lừng ngoài khơi Kanagawa) đã trở thành tác phẩm nổi tiếng nhất trong sự nghiệp của Hokusai.

Kanagawa-oki nami ura (神奈川沖浪裏 - Sóng lừng ngoài khơi Kanagawa), trong Ba mươi sáu cảnh núi Phú Sĩ

Ngày nay, Sóng lừng ngoài khơi Kanagawa đã vượt khỏi khuôn khổ của một tác phẩm nghệ thuật để trở thành biểu tượng thị giác của cả đất nước Mặt trời mọc. Hình ảnh con sóng khổng lồ của Hokusai xuất hiện ở khắp mọi nơi, từ bảo tàng, sách giáo khoa, bìa sách cho đến các bản in trên tất và áo phông. Nhưng sức sống của tác phẩm không chỉ đến từ vẻ đẹp của kỹ thuật in khắc gỗ hay bảng màu xanh Phổ (Prussian Blue) đầy táo bạo. Điều khiến Sóng lừng trở nên khác biệt nằm ở cách Hokusai đảo ngược cảm nhận của người xem: bằng một phối cảnh đầy dụng ý, ông khiến núi Phú Sĩ - ngọn núi hùng vĩ và linh thiêng bậc nhất Nhật Bản - chỉ còn là một hình tam giác nhỏ bé nép mình trong khoảng trống của ngọn sóng. Trong khoảnh khắc ấy, thiên nhiên vừa mang vẻ đẹp choáng ngợp, vừa gợi lên sự mong manh của con người trước sức mạnh vô tận của biển cả.

Ảnh hưởng của Hokusai cũng không chỉ dừng lại ở Nhật Bản.

Khi tranh ukiyo-e bắt đầu theo các chuyến tàu đến châu Âu vào thế kỷ XIX, chúng nhanh chóng thu hút sự chú ý của nhiều nghệ sĩ phương Tây. Những góc nhìn táo bạo, bố cục bất đối xứng và cách sử dụng không gian trong tranh Hokusai đã góp phần tạo nên làn sóng Japonisme (Chủ nghĩa Nhật Bản), ảnh hưởng sâu sắc đến các hoạ sĩ như Claude Monet, Edgar Degas hay Vincent van Gogh. Từ một nghệ sĩ sống trong thời kỳ Edo, Hokusai đã trở thành cầu nối giữa nghệ thuật phương Đông và phương Tây, đồng thời đã trở thành một nghệ sĩ với ảnh hưởng lẫy lừng trong cả giới nghệ thuật Nhật Bản và quốc tế.  

Song, càng nổi tiếng, Hokusai lại càng cảm thấy mình còn quá ít hiểu biết. Trong bộ Ba mươi sáu cảnh núi Phú Sĩ, ông viết:  

“Từ năm sáu tuổi, tôi đã có niềm say mê vẽ hình dáng của vạn vật. Nhưng đến năm bảy mươi tuổi, những gì tôi công bố vẫn chưa thật sự đáng kể. Đến chín mươi tuổi, tôi sẽ hiểu được bản chất của sự vật. Một trăm tuổi, nghệ thuật của tôi sẽ đạt đến cảnh giới kỳ diệu. Và nếu sống đến một trăm mười tuổi, từng nét chấm, từng đường cọ của tôi đều sẽ mang trong mình sự sống.”

— Hokusai Katsushika

Nhưng đáng tiếc thay, Hokusai Katsushika đã qua đời ở tuổi 89.

Tương truyền, những lời cuối cùng của ông là một lời tiếc nuối, rằng nếu được trời ban thêm vài năm nữa, có lẽ ông đã có thể trở thành một hoạ sĩ “thực thụ”.

Nghe có vẻ vô lý. Bởi người nói câu ấy chính là tác giả của một trong những kiệt tác nổi tiếng nhất trong lịch sử mỹ thuật. Nhưng có lẽ, chính nghịch lý ấy đã giúp Hokusai - “kẻ điên vì nghệ thuật” - vượt xa thời đại của mình.

Với ông, hội hoạ chẳng phải là một đích đến, mà là một hành trình học hỏi không có điểm dừng. Mỗi tác phẩm với ông chỉ đơn thuần là một bước tiến nhỏ trên con đường tìm kiếm điều hoàn mỹ mà ông biết rằng mình sẽ không bao giờ chạm tới được.

Và có lẽ chính vì thế mà hơn hai thế kỷ sau, thế giới vẫn chưa thể “theo kịp” Hokusai Katsushika.

***

Tác giả: Gia Phương

Nguồn: Smithsonian, Sotheby’s, The Met, Kilala