Giải mã những bí ẩn đằng sau kiệt tác đầy cá tính của Henri Rousseau ( Phần 1 )

Một trong những giai thoại lừng lẫy nhất về Henri Rousseau được kể lại rằng: Sau khi tình cờ thấy bức chân dung khổ lớn "Chân dung một người phụ nữ" (1895) của Rousseau bị rao bán để làm vải vụn, Picasso đã mở một bữa tiệc linh đình tại xưởng vẽ Bateau-Lavoir ở Montmartre để tôn vinh ông. Trên biểu ngữ treo sau ghế của vị khách danh dự là dòng chữ: "Vinh quang thay Rousseau!". Dù được những họa sĩ trẻ hơn mình tới 40 tuổi vừa ủng hộ nhiệt thành, vừa đem ra làm trò đùa, câu chuyện này đã lột tả vị thế kỳ lạ của người họa sĩ tự học này — cả khi sinh thời lẫn về sau. Ông đứng chênh vênh giữa ranh giới của sự chính thống và phá cách, giữa sự thiếu hụt kỹ năng hàn lâm và sự điêu luyện của một bậc thầy, giữa lòng ngưỡng mộ và sự thương hại của giới hội họa toàn cầu.

Suốt nhiều thập kỷ, Rousseau chỉ là một công chức khiêm tốn, chuyên thu thuế hàng hóa vào thành phố Paris. Công việc này khiến ông chết danh với biệt hiệu "Le Douanier" (Nhân viên Hải quan), dù chức danh thực thụ của ông không cao quý đến thế. Ông khởi đầu như một "họa sĩ chủ nhật", chỉ cầm cọ vào giờ nghỉ và dần dà lấn sang cả giờ làm việc. Những năm 1880, ông bắt đầu triển lãm vài tác phẩm, và khi về hưu năm 1893 ở tuổi 49, ông quyết định dấn thân hoàn toàn vào con đường nghệ thuật.
Những bức tranh chân dung, cảnh sắc phố thị và đặc biệt là những khu rừng già rậm rạp với tầng tầng lớp lớp lá hoa, trái chín mọng cùng muông thú kỳ lạ của Rousseau là những tác phẩm đầy mê hoặc, thấm đẫm vẻ huyền bí và lòng chân thành. Phong cách "hiện thực" riêng biệt của ông — khác xa với lối vẽ sinh hoạt đời thường đậm tính giai cấp của truyền thống Pháp thời bấy giờ — nổi bật với đặc tính phẳng, hình khối chặt chẽ, ánh sáng nhân tạo và đôi khi được chăm chút tỉ mỉ đến mức cực đoan. Lối vẽ này, với sắc màu phi thực và hình thể đơn giản, thường bị chế nhạo là ngây ngô như trẻ con. Một nhà phê bình thậm chí còn mỉa mai rằng: "Ông Rousseau vẽ bằng chân trong khi nhắm mắt."

Dù từng gửi hai bức tranh đến Triển lãm Salon năm 1885 nhưng bị từ chối, Rousseau chưa bao giờ có cơ hội góp mặt tại các sân chơi học thuật chính thống. Thay vào đó, Hiệp hội các họa sĩ Độc lập — một tổ chức cởi mở với các cuộc triển lãm không qua ban giám khảo—đã trưng bày những tác phẩm mà ông tận tụy gửi đến gần như mỗi năm.
 

Vào năm 1897, Rousseau giới thiệu bức "Người Digan ngủ" (The Sleeping Gypsy), một trong những tác phẩm gây kinh ngạc nhất của ông. Trên mặt toan khổ rộng, một người phụ nữ du mục mặc áo dài rực rỡ đang say ngủ giữa đồi cát sa mạc. Cô nằm song song với mặt tranh, tay phải vẫn nắm chặt chiếc gậy bộ hành — một chi tiết gợi lên sự mệt mỏi sau chặng đường dài lẫn tâm thế sẵn sàng thầm lặng ngay cả trong giấc mộng. Thật may mắn cho cô, bởi một con sư tử với đôi mắt thao láo và chiếc đuôi dựng đứng tò mò vừa tiến sát lại. Nó dừng bước để đánh hơi, nhưng cô vẫn chẳng hay biết, chìm sâu vào thế giới giấc mơ mà con mãnh thú không thể chạm tới. Cạnh đầu cô là cây đàn luýt và bình nước — những vật dụng đơn sơ càng làm nổi bật sự mong manh của kiếp người. Phía xa, dải nước xanh ngăn cách họ với những ngọn đồi mượt mà dưới bầu trời đêm mênh mông, điểm xuyết sáu ngôi sao trắng bên vầng trăng mang gương mặt mờ ảo.
 

Từng bị thất lạc sau cuộc triển lãm, bức tranh được nhà phê bình Louis Vauxcelles ( người đã đặt tên cho cả trường phái Dã thú và Lập thể ) tìm thấy tại một tiệm bán than vào năm 1923, rồi qua tay nhiều nhà sưu tập danh tiếng trước khi thuộc về Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại (MoMA). Nhà thơ Jean Cocteau đã không tiếc lời ca tụng tác phẩm này là "điểm cố định của mọi trung tâm, nơi mọi chuyển động dừng lại, là sự im lặng của mọi sự im lặng". Alfred Barr, người đưa bức tranh về MoMA năm 1939, cũng khẳng định đây là một trong những tấm toan đáng chú ý nhất của thế kỷ 19.
Hiện nay, "Người Digan ngủ" là tâm điểm của triển lãm "Henri Rousseau: Những bí mật của một họa sĩ" tại Quỹ Barnes ở Philadelphia, nơi hội tụ những bộ sưu tập quý giá nhất về ông.

Nguồn : artnet

Xem tiếp : Phần 2

Biên dịch : Bảo Long