Giải mã những bí ẩn đằng sau những kiệt tác đầy cá tính của Henri Rousseau ( Phần 2 )

( Henri Rousseau - Surprised - 1891)

Hình tượng con sư tử từ bức tượng đồng
Dù luôn khẳng định điều ngược lại, Rousseau chưa từng rời khỏi nước Pháp. Những bối cảnh viễn xứ và thú hoang trong tranh ông thực chất được nhào nặn từ sách vở, vườn thú, thú nhồi bông và bưu thiếp. Hình mẫu con sư tử trong "Người Digan ngủ" được lấy từ bức tượng đồng của Henri Alfred Jacquemart tại vườn bách thảo Jardin des Plantes. Rousseau giữ nguyên tư thế cúi đầu đánh hơi và cái đuôi vểnh lên, nhưng ông đã lược bỏ toàn bộ các chi tiết cơ bắp hay bộ lông xù xì để đưa vào thế giới phẳng của riêng mình.
Chính sự từ bỏ các quy ước về chiều sâu và phối cảnh này, dù bị giới chuyên môn coi là vụng về, lại chính là vẻ đẹp độc bản của ông. Với những họa sĩ tiên phong vốn đã chán ngán việc mô phỏng thiên nhiên, sự "phi tự nhiên" đầy lập dị của Rousseau lại mang đến một cảm hứng đột phá, mở ra những phạm trù nghệ thuật mới.
Nếu như các bức "Giấc mơ" (1910) hay "Bị bất ngờ!" (1891) thu hút bởi nhịp điệu dày đặc của hoa lá, thì "Người Digan ngủ" lại chọn sự tối giản hùng vĩ để tạo ra bầu không khí vô tận. Sự hài hòa giữa biểu cảm thanh thản của người phụ nữ và các mặt phẳng nằm ngang của cảnh quan tạo nên một trật tự bình yên đến lạ lùng. Ngay cả con sư tử hung dữ cuối cùng cũng bị thu phục bởi bố cục cân bằng này.
Tầm nhìn giấc mơ mê hoặc chủ nghĩa Siêu thực
Cuộc hội ngộ trong đêm ấy luôn toả ra một sự bất định đầy ám ảnh. Người xem phải nín thở, không rõ con sư tử kia là kẻ qua đường vô hại, vị bảo vệ hiền từ hay một mối họa khôn lường. Sợ người xem hiểu lầm, Rousseau từng viết lời tựa khẳng định con thú "ngần ngại lao vào con mồi đang kiệt sức". Tuy nhiên, nhà thơ Cocteau lại đặt câu hỏi liệu đây có phải chỉ là một ảo ảnh từ giấc mơ phóng chiếu ra.
Bầu không khí kỳ ảo này đã tiên đoán trước sự ra đời của chủ nghĩa Siêu thực. André Breton — cha đẻ của phong trào này — đã coi Rousseau là bậc tiền bối vĩ đại, người đã hiện thực hóa sự giao thoa giữa giấc mơ và thực tại. Vị thế tự học giúp Rousseau giữ được sự sáng tạo thuần khiết, không bị vấy bẩn bởi các quy tắc hàn lâm, tương đồng với sức sống của nghệ thuật nguyên thủy hay nghệ thuật trẻ thơ.
Một đời thăng trầm giữa vinh quang và cay đắng
Phần lớn cuộc đời, Rousseau sống trong nghèo khó cùng cực. Lương hưu ít ỏi khiến ông phải đi hát dạo hoặc dạy đàn violin để kiếm thêm. Ông thường dành những đồng xu cuối cùng để mua họa cụ và sử dụng chúng một cách vô cùng tằn tiện. Năm 1898, ông từng viết thư mời thị trưởng quê nhà Laval mua bức "Người Digan ngủ" với giá 2.000 franc — một số tiền lớn tương đương họa sĩ thành danh — nhưng bị từ chối.
Bất chấp những lời chê bai, Rousseau luôn giữ niềm tin sắt đá vào bản thân. Sự bình yên của người phụ nữ du mục sau ngày dài lao động dường như chính là sự phản chiếu tâm hồn ông — một người họa sĩ dù nghèo khó nhưng luôn mãn nguyện với lao động sáng tạo.
Về cuối đời, vị thế của ông mới dần thay đổi. Tại Salon d’Automne 1905, dù vẫn bị chế nhạo, nhưng lần này ông đã có những người bạn đồng hành là thế hệ họa sĩ trẻ ngưỡng mộ mình. Trong bữa tiệc do Picasso tổ chức, giữa không khí náo nhiệt và hơi men, Rousseau đã cầm đàn violin lên và dõng dạc nói với Picasso: "Chúng ta là hai họa sĩ vĩ đại nhất thời đại này, anh theo phong cách Ai Cập, còn tôi theo phong cách hiện đại."

Nguồn : artnet

Biên dịch : Bảo Long